Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości był postacią, która ukształtowała polityczny, militarny i symboliczny fundament państwa polskiego po 1918 roku.
Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby, angażując miliony obywateli. Kraków – miejsce pochówku w kryptach Katedry Wawelskiej, obok królów i bohaterów narodowych – stał się finalnym etapem tej drogi. Wydarzenia z 18 maja 1935 roku na zawsze zapisały się w pamięci zbiorowej Polaków jako moment symbolicznego domknięcia epoki Piłsudskiego.
Jedyny taki zapis filmowy
Film opublikowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego (1905–1997), krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do USA. Zapis trwa 7 minut i 32 sekundy, jest pozbawiony dźwięku i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślnej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.
Na taśmie widać nieprzebrane tłumy żałobników, fragmenty pochodu żałobnego, atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu, a także kluczowe postacie życia publicznego II RP – prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.
W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną, materiał Rowińskiego ma charakter prywatnej, amatorskiej rejestracji, co nadaje mu wyjątkową wartość źródłową – pokazuje historię „z bliska”, pozbawioną inscenizacji i propagandowej narracji.
Bezcenne uzupełnienie narodowego zasobu
Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został bogato udokumentowany fotograficznie – m.in. w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego, w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego – film ten nie miał dotąd swojego odpowiednika w zbiorach państwowych.
To nagranie jest pierwszym i jedynym filmowym dokumentem o takim charakterze w zasobie NAC, co czyni je źródłem o fundamentalnym znaczeniu dla badaczy historii, kultury wizualnej i pamięci narodowej.
Archiwa Państwowe działają, zanim będzie za późno
Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali szczegółową opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i dalsze prace archiwalne.
Wersja techniczna i dalsze prace
Udostępniona 11 maja 2026 roku wersja filmu ma charakter techniczny (poglądowy). Jest to etap otwierający proces, który pozwoli w przyszłości zaprezentować materiał w jakości odpowiadającej jego znaczeniu.
Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie cyfrowej wersji filmu.
Link do całego filmu: https://www.youtube.com/watch?v=QyhvpLfJc7k
11.05.2026
