Wojciech Tuszko

Fotograf

the

Photographer

Warszawa 2020

Warsaw 2020

Wstęp

Mam ogromną przyjemność oddać w Państwa ręce nowy tom z cyklu publikacji prezentujących fascynujące zbiory fotograficzne, które znajdują się w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego. Po albumach Warszawa Siemaszki (2014), PRL Grażyny Rutowskiej (2015), Narcyz Witczak-Witaczyński (2016) i Niepodległa Poddębskiego (2017), Wojciech Tuszko – fotograf to kolejne wydawnictwo ukazujące znakomity dorobek polskiej sztuki fotografii. Jest to pozycja szczególnie wyjątkowa, ponieważ jej bohater znany jest przede wszystkim jako teoretyk tej dziedziny i chemik, a swój debiut na scenie artystycznej przeżył dopiero w wieku dziewięćdziesięciu czterech lat. Publikacja ta ma nadzwyczajny wymiar również dlatego, że w 2016 roku Wojciech Tuszko stał się jednym z największych darczyńców Archiwum, przekazując do NAC całą swoją spuściznę. Ponad sześćdziesiąt tysięcy fotografii, które trafiły do naszego zasobu to zapis codziennego życia, obraz ówczesnego świata nauki w Polsce i za granicą, a także wyraz niezwykłej wrażliwości na piękno przyrody. To także niebywała dokumentacja twórczej pracy, wykorzystywanych technik i podejmowanych eksperymentów – Tuszko każdorazowo umieszczał bowiem na opakowaniach klisz adnotacje dotyczące użytego aparatu, obiektywu, czasu naświetlania.

W tym wyjątkowym albumie prezentujemy Państwu wybór kilkuset zdjęć z tego przebogatego zbioru fotograficznego. Przeplatają się one z serią wywiadów, które z Wojciechem Tuszko przeprowadził jego wnuk – Feliks Tuszko, socjolog sztuki, publicysta i kurator. Całość składa się na niezwykle szczerą, poruszającą i dowcipną opowieść o życiu człowieka, którego podręczniki do fotografii do dziś służą zarówno pasjonatom, jaki i profesjonalistom. Ten album jest swoistym hołdem dla naszego darczyńcy, ale też dla historii powojennej fotografii w Polsce.

Albumy NAC – wydawane w polskiej i angielskiej wersji językowej oraz w formie bezpłatnych e-booków – są najlepszym wyrazem misji naszego Archiwum, którą jest budowanie nowoczesnego społeczeństwa, świadomego swojej przeszłości. Skupiają w sobie wszystkie kluczowe aspekty naszej działalności: gromadzenie ważnych historycznie zbiorów, codzienną pracę polegającą na opracowywaniu i digitalizacji blisko szesnastu milionów zdjęć z zasobu Archiwum, a także popularyzację wiedzy o dziedzictwie, którą przechowujemy dla przyszłych pokoleń.

Dziękuję pracownikom NAC za ich codzienny wkład i poświęcenie, które umożliwiają realizację przedsięwzięć takich jak niniejszy album. Państwa z kolei zapraszam do odkrywania naszej wspólnej a zarazem wcale nieodległej historii.

PL

Malwina Rozwadowska

Dyrektor Narodowego Archiwum Cyfrowego

Foreword

It is my great pleasure to present another installment in our series showcasing the National Digital Archives’ wonderful collection of photography. After Siemaszko's Warsaw (2014); Grażyna Rutowska's Polish People's Republic (2015); Narcyz Witczak-Witaczyński (2016); and Independence by Poddębski (2017), the album Wojciech Tuszko, the Photographer is another testimony to the excellence of Polish photography. What makes it unique is the fact that its subject is known mainly as a theorist of photography and a chemist. His debut as an artist came only after he turned ninety-four. Another reason why this book holds special significance is because in 2016 Wojciech Tuszko donated his whole body of work to the NDA, becoming one of its biggest contributors. Over sixty thousand photos now within our collection provide a record of his everyday life. They are an eye-witness account of the world of science as it was back then, both in Poland and abroad, and a testimony to Tuszko’s unparalleled sensitivity to the beauty of nature. Tuszko marked every roll of film, noting the type of camera and lens used as well as the length of exposure. His work constitutes a unique documentation and showcasing of his artistic process, techniques and experiments.

This wonderful album contains a selection of a few hundred photos from his rich oeuvre. The selection is interspersed with interviews with the photographer, conducted by his grandson, Feliks Tuszko, a sociologist of art, journalist and curator. Together they make an honest, moving and often amusing account of the life of a man whose photography textbooks are still read by both amateurs and professionals. This book is both a tribute to our donor and an account of the post-war history of photography in Poland.

NDA albums, published both in Polish and English and available in the form of free e-books, are the best expression of the archives’ mission to build a modern society respectful of its past. They encapsulate all the key aspects of our work: compiling images of historical significance, editing and digitalising nearly sixteen million photographs in our collection, as well as popularising and preserving our heritage for the sake of future generations.

I would like to thank the NDA staff for their constant hard work and dedication: without it projects like this album would not be possible. At the same time, I hope you will enjoy discovering our common and not too distant past captured within the pages of this book.

EN

Malwina Rozwadowska

Director of the National Digital Archives

Autoportret, 1961

———

Self-portrait, 1961

Autoportret, 1961

———

Self-portrait, 1961

O Wojciechu Tuszko

Historię albumu, który trzymają Państwo w rękach, można by opowiedzieć krótko. Wszystko zaczęło się pięć lat temu. Wtedy, zachęcany przez bliskich znajomych, postanowiłem zaopiekować się licznymi negatywami zdjęć, które zrobił mój dziadek przez ponad sześćdziesiąt lat. Zdążyły one obrosnąć warstwą kurzu, leżąc w szafach w mieszkaniu na warszawskiej Saskiej Kępie. Gdy przychodziliśmy z rodzeństwem w odwiedziny do dziadka, rytualnie, czasem odruchowo, przeglądaliśmy odbitki pochowane w pożółkłych ze starości kopertach. Czasem rozstawialiśmy ekran i uruchamialiśmy rzutnik „Diapol”, by oglądać slajdy. Co jakiś czas wysłużona maszyna zamiast jednego połykała dwa slajdy, wtedy trzeba było szybko je wyciągać, żeby klisza nie spaliła się od ciepła lampy. Oglądaniu zdjęć towarzyszyła zwykle opowieść – jednak już nie dziadka Wojtka, a babci Jadwigi, która miała znacznie lepszą pamięć niż on.

Po jednej z takich wizyt zaczął kiełkować we mnie pomysł przygotowania wystawy. Dziadek nigdy wcześniej nie pokazywał swoich zdjęć publicznie, stąd wziął się jej tytuł – Debiut. Był on o tyle przewrotny, że debiutant dopiero co skończył wówczas dziewięćdziesiąt cztery lata. W lutym 2016 roku, przy wsparciu Towarzystwa Inicjatyw Twórczych „ę”, została otwarta wystawa w warszawskiej Pracowni Duży Pokój. Debiut okazał się dużym wydarzeniem – na wernisażu pojawiło kilkaset osób, a wystawę przez cały czas jej trwania zobaczyło kilka tysięcy widzów.

Niedługo po otwarciu zgłosiła się do nas Katarzyna Kalisz z Narodowego Archiwum Cyfrowego z propozycją, żeby włączyć negatywy dziadka w zbiory tej instytucji. Autor się zgodził – decyzja ta była działaniem zgodnym z założeniami towarzyszącymi wystawie, by przez upublicznianie ukrytych dotąd obrazów, ujawniać ich wartość. 14 grudnia 2016 roku została uroczyście podpisana umowa o przekazaniu fotografii do domeny publicznej. Po inwentaryzacji okazało się, że zbiory liczyły ponad sześćdziesiąt tysięcy fotografii wykonanych w latach 1953–2002. I tak dochodzimy do momentu, w którym NAC podjęło decyzję o wydaniu tego albumu.

Historię powstania książki z fotografiami dziadka Wojtka można by jednak opowiedzieć jeszcze inaczej – znacznie ciekawiej, a przede wszystkim znacznie szerzej. Wojciech Tuszko urodził się w Wigilię Bożego Narodzenia 1921 roku. Jako jedynak był nieco rozpieszczany przez rodziców – Michalinę i Edwarda. Mieszkali w dużym mieszkaniu przy ulicy Nowowiejskiej w Warszawie, które pradziadek Edward otrzymał ze względu na stanowisko głównego intendenta, czyli – przekładając na język współczesny – dyrektora administracyjnego Politechniki Warszawskiej. Wojtuś, jak mówili rodzice, był rozrabiaką – w swoich opowieściach o dzieciństwie lubi wspominać dowcipy, które robił nauczycielom. To od rodziców, jeszcze przed wojną, otrzymał pierwszy aparat – Vest Pocket Kodak Model B. Czas wojny to dla pełnoletniego już Wojtka okres konspiracji. Został zwerbowany do Narodowej Organizacji Wojskowej przez swojego ciotecznego brata – Tadeusza Macińskiego, wówczas szefa tej organizacji w Warszawie. Dziadek otrzymał wtedy pseudonim „1005”. W czasie wojny rozpoczął studia chemiczne. Na wybór kierunku nie miał dużego wpływu – taki kurs akurat był prowadzony. Studia skończył już po wojnie, w Łodzi. Tam, na jednym z przyjęć, poznał swoją przyszłą żonę, a moją babcię – Jadwigę Ciaś, wówczas studentkę pedagogiki. Miał z nią dwoje dzieci: starszego – Tomka, mojego tatę, oraz młodszego – Witka.

Dziadek robił karierę naukową początkowo na Uniwersytecie Warszawskim, a później w Państwowej Akademii Nauk. Równolegle zajął się fotografią – zaczął stale współpracować z magazynem „Fotografia”. Ten świat wchłonął dziadka na dobre. Będąc jeszcze pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego, pożyczał do domu zakładowy aparat Exakta, by rejestrować życie rodzinne. Później, gdy został pracownikiem PAN-u, oprócz etatowej pracy naukowej przydzielona mu została funkcja instytutowego fotografa. W pewnym momencie, już po obronie doktoratu, podjął decyzję, by zająć się wyłącznie fotografią. Początkowo pracował w Warszawskich Zakładach Fotochemicznych „Foton”, gdzie zajmował się podrabianiem zachodnich materiałów światłoczułych. Potem został pracownikiem Instytutu Geodezji i Kartografii, w którym był odpowiedzialny przede wszystkim za fotointerpretację terenu na potrzeby badań i przygotowywania map. Potem przeszedł na stanowisko zastępcy kierownika Ośrodku Rozwoju Techniki Fotograficznej Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy w Warszawie, gdzie pracował do emerytury. W międzyczasie stawał się coraz ważniejszą osobistością ruchu fotograficznego – był aktywnym działaczem Związku Polskich Artystów Fotografików, pisał recenzje z wystaw, popularyzował wiedzę fotograficzną, jeżdżąc z wykładami po Polsce, tłumaczył książki o fotografii, pisał poradniki fotograficzne. Po przejściu na emeryturę kontynuował tę działalność.

Pracując, dziadek nieustannie fotografował – robił to, jak sam wyjaśnia, by wiedzieć, o czym będzie pisał. W efekcie w archiwum dziadka Wojtka znajdują się fotografie o bardzo zróżnicowanej tematyce. Skromny, liczący ponad dwieście fotografii wybór prezentujemy w niniejszym albumie. Dziadek prowadził różne życia – to do nich odnoszą się poszczególne rozdziały, obejmujące życie zawodowe chemika, fotografa, jego podróże, życie codzienne oraz towarzyskie i rodzinne.

Dziadek był, w moim odczuciu, dokumentalistą – rejestrował otaczające go obrazy, które potrafił z dużą zręcznością wydobyć za pomocą aparatu. Jego zdjęcia są bardzo szczere, przedstawiają prawdziwe emocje, sytuacje czy krajobrazy. Dodatkowym ich walorem jest to, że nie mają roszczeń do wielkości i nie wymagają złożonej interpretacji. Te obrazy mają raczej zapewniać przyjemność w obcowaniu z nimi.

W 2002 roku dziadek przestał fotografować – nie dlatego, że stracił na to ochotę. Zmusiła go do tego sytuacja. W wyniku nieudanego zabiegu lekarskiego stracił oko. Pozostał z drugim, słabszym, przez które widzi tylko trochę, a właściwie prawie nic. Siłą rzeczy dalsze fotografowanie było niemożliwe. Dziadek postanowił jednak nie zaprzestawać aktywności zawodowej. Do 2017 roku, czyli do momentu, gdy skończył dziewięćdziesiąt sześć lat, chodził regularnie na wernisaże fotograficzne i recenzował prezentowane tam wystawy dla magazynu „Foto--Kurier”. W 2016 roku debiutował na wspomnianej wcześniej wystawie. W 2018 roku postanowił przejść w pełni na emeryturę i zachować siły wyłącznie dla siebie, rodziny i przyjaciół.

Na koniec o samej formie. Dziadek jest straszną gadułą, z czego sam pewnie dobrze sobie zdaje sprawę. To, co ważne – obdarzony jest talentem pięknego opowiadania, dlatego też postanowiłem, że w dalszej części albumu to jemu oddam głos i pozwolę nieskrępowanie odpowiadać na zadawane przeze mnie pytania. Opowieści dziadka to przede wszystkim barwne ilustracje, które pokazują życie na wskroś przesiąknięte fotografią. To także historie o tym, jak formował się w Polsce ruch fotoamatorski i o tym, jak funkcjonował świat fotografów w PRL-u. To w końcu opowieść o ważnym miejscu dziadka Wojtka w historii polskiej fotografii. Zapraszam Państwa do lektury.

PL

Feliks Tuszko

Warszawa, kwiecień 2020

About Wojciech Tuszko

The history of the album you are holding is a short one. Everything began five years ago when, encouraged by my close friends, I decided to find some use for the numerous negatives of my grandfather’s photos. Taken over the course of sixty years, they were simply lying around and gathering dust in in the various closets of his flat in the Saska Kępa district of Warsaw. Every time my siblings and I visited him, we would engage in a ritualistic, sometimes almost perfunctory act of looking over old copies, which he kept in envelopes yellowed with age. Sometimes we would set up a screen and turn on the Diapol projector to watch slides. Every once in a while the old, well-used contraption would swallow two slides instead of one and we would rush over to pull them out before the film was burned by the lamp. Almost every photo came with its own story, although the person telling them was not Grandpa Wojtek, but Grandma Jadwiga, whose memory served her better.

After one such visit I came up with the idea of organising an exhibition. It was to be the first time my grandfather would show his photos in public, hence the title of the event: The Debut. Quite ironic, since at the time the debutant had just turned ninety-four. And so it was that in February 2016, with the support of the Association of Creative Initiatives ‘ę’, we held my Grandpa’s exhibition at the Pracownia Duży Pokój Gallery. It turned out to be quite an event. The opening night was attended by a few hundred people. By the time the show closed, it had been seen by a few thousand visitors.

Not long after the opening we were approached by Katarzyna Kalisz from the National Digital Archives. She suggested that my grandfather’s negatives should be included in their collection. He agreed. His decision was based on the same principle as his exhibition: that these images, up to that point seen only by a mere handful of people, should be made public so that everyone could enjoy them. On December 14th, 2016, the agreement to donate his photos to the public domain was solemnly signed. The stocktaking revealed that Grandpa’s body of work contained over sixty thousand photographs, taken between 1953 and 2002. That was when the NDA decided to publish this album.

The history of my Grandpa’s book of photographs can also be told from another, much more interesting and more importantly, much broader perspective. Wojciech Tuszko was born on Christmas Eve, 1921. As an only child he was somewhat spoiled by his parents, Michalina and Edward. They lived in Warsaw in a big flat on Nowowiejska Street. They got it on account of my great-Grandfather’s position as the chief intendent or, to use more modern language, the administrative director of the Warsaw University of Technology. Little Wojtuś, as he was called by his parents, was a mischief-maker. Even today, when reminiscing about his childhood, he often talks about various pranks he used to play on his teachers. His parents gave him his first camera long before the war: a Vest Pocket Kodak Model B. When the war broke out, Wojtek, then a young adult, got actively involved in the resistance. He was recruited into the National Military Organisation by his cousin Tadeusz Maciński, the leader of the movement for Warsaw, and given the nom de guerre ‘1005’. During the war Grandpa began studying chemistry. He didn’t have much of a choice as to the subject he wanted to pursue: chemistry was the only course available. By the time he graduated, the war was over and he had moved to Łódź. It was there, at a party, that he met his future wife and my grandmother, Jadwiga Ciaś, then a student of pedagogy. They had two sons: the elder Tomek, my dad, and the younger Witek.

Grandpa pursued an academic career, first at Warsaw University and later at the Polish Academy of Sciences. It was at that time that he took up photography and became a regular contributor of articles to Fotografia magazine. Soon photography became his whole world. As an employee of Warsaw University he would borrow the office Exakta camera so he could record his family life. Later, when he moved to PAS, on top of his regular research duties he was assigned the role of institute photographer. Finally, after getting his PhD, he decided to focus exclusively on his passion. He started off at the Warsaw Photochemical Plant Foton, where he was tasked with counterfeiting Western photosensitive materials. Then he moved to the Institute of Geodesy and Cartography, where his main responsibility was taking photographs of terrain for research and map making purposes. After that he took a position as vice director at the Centre for the Development of Photographic Technology of the Central Labour Cooperative in Warsaw, where he worked until his retirement. During that time he gained more and more recognition in photographic circles. He was an active member of the Polish Art Photographers’ Union, wrote exhibition reviews, popularised his passion by speaking as a guest lecturer all over the country, translated books and wrote textbooks on photography, all of which he continued to do well into his retirement.

Throughout his working years he took photos anytime he could. As he explains, he did it so he would know what he was talking about. The result was an archive filled with photographs on a wide variety of subjects. This album, with over two hundred of them, is a small sample of his work. My grandfather lived many lives and each one of them is captured in the subsequent chapters. They reflect his professional life as a chemist and a photographer, his travels, his daily realities as well as his social and family life.

In my eyes Grandpa was a documentalist: he recorded images that surrounded him, capturing them through his lens with a great degree of flair. His photographs are characterised by honesty. They reflect real emotions, situations and landscapes. More importantly, they don’t pretend to greatness and don’t require complex interpretation. Rather, their purpose is to provide pleasure.

In 2002, my grandfather gave up photography. It wasn’t because he lost interest; he was forced to do so by fate. He lost an eye as a result of a botched medical procedure and the one he was left with was very weak and he could only see a bit, barely anything. Taking photographs was no longer possible. Despite that, Grandpa refused to give up all of his professional activity and until 2017, when he turned ninety-six, he regularly attended photography exhibitions and reviewed them for Foto-Kurier magazine. In 2016, as mentioned before, he held the first exhibition of his own work. It wasn’t until 2018 that he decided to fully retire and focus his energy on his own health, family and friends.

Finally, a quick word about the book itself. Grandpa is a terrible chatterbox, he would probably admit it. Since he has been blessed with a true gift for storytelling, I thought that he should be the one to do the talking for the rest of this album, while I should limit myself to asking questions. His stories are mostly colourful vignettes reflecting a life fully immersed in photography. They are also an account of the beginning of amateur photography in Poland and the world of photography during the People’s Republic of Poland. Finally, they are tales about my grandfather’s prominent position in the history of Polish photography. I hope you enjoy reading them.

EN

Feliks Tuszko

Warsaw, April 2020

Wojciech Tuszko w gabinecie, 1970

———

Wojciech Tuszko in his office, 1970

Wojciech Tuszko czytający „Le Figaro”, 1967

———

Wojciech Tuszko reading Le Figaro, 1967

Od lewej: Bronisława Ciaś (mama Jadwigi Tuszko), Jadwiga Tuszko, Janka Ligocka (przyjaciółka rodziny), Wojciech Tuszko, 1. połowa lat 50.

———

From the left: Bronisława Ciaś (mother of Jadwiga Tuszko), Jadwiga Tuszko, Janka Ligocka (friend of the family), Wojciech Tuszko, early 50’s

Autoportret, Moskwa, 1958

———

Self-portrait, Moscow, 1958

Wojciech i Jadwiga Tuszko podczas spaceru w parku Skaryszewskim, 1953

———

Wojciech & Jadwiga Tuszko on a walk in Skaryszewski Park, 1953

Autoportret, 1975

———

Self-portrait, 1975

Autoportret, 1994

———

Self-portrait, 1994

Wojciech Tuszko, 1989

Autoportret, 1981

———

Self-portrait, 1981

Wojciech Tuszko po przebudzeniu, 1982

———

Wojciech Tuszko, having just woken up, 1982

Wojciech Tuszko na żaglach, 1. połowa lat 50.

———

Wojciech Tuszko sailing, early 50’s

Autoportret, 1985

———

Self-portrait, 1985

Wojciech Tuszko z psem Kubusiem, 1994

———

Wojciech Tuszko with his dog Kubuś, 1994

Wojciech Tuszko, 1968

1. Zawód: chemik

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Zanim na dobre zająłeś się fotografią, było ci znacznie bliżej do chemii, prawda?

Tak, choć to, że zająłem się akurat chemią, było raczej dziełem przypadku. Maturę zdałem w czasie okupacji. Nawiązałem kontakt z działającą w ukryciu Politechniką Warszawską, co umożliwiło mi studiowanie chemii na tajnych kompletach. Po wojnie, z powodu zniszczeń, Politechnika Warszawska nie została jednak od razu uruchomiona, a że zaczęła wówczas działać Politechnika Łódzka, to pojechałem dokończyć studia do Łodzi.

Jak zaczęła się twoja praca w zawodzie chemika?

Jeszcze w Łodzi, w trakcie studiów, zostałem na pewien czas mianowany naczelnikiem Wydziału Planowania Zjednoczenia Przemysłu Gumowego. Byliśmy jedną z komórek odpowiedzialnych za rozwój Polski w ramach planu sześcioletniego. Czy ty wiesz, że ówczesny plan sześcioletni przemysłu gumowego to jest dzieło moje w porozumieniu z sufitem?

Jak to z sufitem?!

Po prostu. Wszystko wymyślałem z głowy. Nie mieliśmy żadnych wcześniejszych analiz. Nie było dostępnych żadnych danych marketingowych.

I co wymyśliliście z tym sufitem?

Praca wyglądała tak – dostawałem wytyczne z centrali w Warszawie, a potem rozsyłałem je do fabryk. Te z kolei odpisywały mi, co i w jakich ilościach chcą produkować. Ja to wszystko sumowałem i wysyłałem do Warszawy. I tak w kółko – tam i z powrotem. W końcu odbyła się konferencja uzgadniająca plany między przemysłami chemicznymi. Ja oczywiście reprezentowałem przemysł gumowy. Poprzedniego dnia z sufitem ustaliliśmy, co i jak. Sufit mi mówi tak: „Wojtek, opony samochodowe zostały wyprodukowane już w tysiącach ton, a wyrobów maczanych jest tylko sześćset kilogramów, trzeba by ich produkcję zwiększyć”. Wyroby maczane to takie, których formę zanurza się w kauczuku, a następnie się go wulkanizuje. Tak powstają palce gumowe, smoczki, rękawiczki, prezerwatywy i inne rzeczy. Konferencję prowadził, i to trzeba mu przyznać, inteligentny facet, dyrektor departamentu w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego – Adam Wang. Omawiał kolejno poszczególne przemysły, wreszcie doszedł do przemysłu gumowego i nagle ze zdziwienia podskoczył: „Proszę panów! Dlaczego wyroby maczane wzrosły aż czterokrotnie?!”. Odpowiedziałem mu spokojnie, że zwiększyłem je z sześciuset kilogramów na dwie i pół tony. „Panie Tuszko! Przecież my tego nie sprzedamy!”. Ja nie przypuszczałem, że on to w ogóle zauważy, nie byłem przygotowany do dyskusji. Ale przyszło olśnienie i powiedziałem: „Panie ministrze, proszę być spokojnym. Jeśli nie sprzedamy jako prezerwatywy, sprzedamy jako smoczki”. On parsknął śmiechem, zatwierdził i zajął się kolejnymi przemysłami.

To wszystko działo się w Łodzi. Jak znalazłeś się w Warszawie?

W Łodzi poznałem moją przyszłą żonę – Jadwigę Ciaś i tam w 1950 roku urodził się mój pierwszy syn – Tomek. W 1951 roku w Warszawie umarł mój ojciec i po to, by ratować jego mieszkanie przed domeldowaniem do niego kogoś obcego, Jadwiga i Tomek pojechali tam zamieszkać. Ja do nich dołączyłem dopiero chwilę później, po obronie pracy dyplomowej. Po przyjeździe do Warszawy otrzymałem propozycję pracy na Wydziale Chemii Organicznej Uniwersytetu Warszawskiego. Już w Warszawie, w 1952 roku, urodził się mój drugi synek – Witek.

A potem zmieniłeś pracę…

W 1956 roku, nie pamiętam już dlaczego, przeszedłem do Instytutu Chemii Organicznej Polskiej Akademii Nauk. Tam profesor Tadeusz Urbański, dyrektor katedry, zorientował się, że dobrze znam języki obce i nadaję się do bycia przewodnikiem zagranicznych gości. Dzięki temu zakład mógł zaoszczędzić – będąc przewodnikiem, musiałem sam za siebie płacić.

I kogo miałeś przyjemność oprowadzać?

Z tymi wizytami to naprawdę były ciekawe historie. W efekcie na moich zdjęciach znaleźli się wszyscy najważniejsi ludzie nauki tamtych czasów. Sfotografowałem przewodniczącego brytyjskiego Royal Society i noblistę Alexandra Todda, a także innych ówczesnych prezesów akademii nauk – polskiej, radzieckiej, czeskiej oraz NRD-owskiej.

Przyjechał też do nas na przykład profesor Pierre Piganiol, który przewodniczył francuskiej delegaturze generalnej ds. Badań Naukowych i Technicznych. W Krakowie do tak ważnego gościa przydzielono jeszcze drugiego przewodnika – profesora Emanuela Rostworowskiego. Mówię mu, że życzeniem naszego gościa jest zobaczyć Damę z łasiczką. On mi na to, że to załatwi. Okazało się, że jego brat – Marek był kustoszem Muzeum Czartoryskich. Poszliśmy tam w sobotę, gdy muzeum było nieczynne dla publiczności. Mieliśmy niesamowite prywatne zwiedzanie. Potem Rostworowski zaprosił nas do siebie na kolację. Pojechaliśmy na Salwator, willową dzielnicę na przedmieściach Krakowa. Kolacja na cześć francuskiego gościa składała się z barszczyku czerwonego z pasztecikiem, schaboszczaka z warzywami i czarnej kawy z petit beurre’ami. Trudno skromniej. Niesamowite było jednak to, co nas otaczało – z jakich talerzy jedliśmy, na czym siedzieliśmy. To było prawdziwe muzeum! Epilog tej historii nie był jednak taki przyjemny. Rozliczałem koszty pobytu naszego gościa – jak jechaliśmy taksówką i kosztowała na przykład 10 zł, to nie brałem rachunku, żeby gość nie czekał. Ale taksówka ze Starego Miasta na Salwator i z powrotem wyniosła ponad 100 zł. Wtedy akurat wziąłem rachunek. Rozliczałem potem te koszty w biurze i usłyszałem: „Dlaczego tak wielki rachunek?!”. Odpowiedziałem spokojnie i zgodnie z prawdą, że byliśmy na kolacji u profesora. Na co pani rozliczająca: „To jak profesor zaprosił na kolacje, to powinien za taksówkę też zapłacić”. Przedarłem wtedy ten rachunek i powiedziałem, że biorę go na siebie. Tak wyglądały relacje zawodowe w PRL-u. Takich historii było więcej. Albo ta historia z profesorem z Oksfordu.

Nie znam, opowiedz koniecznie.

Przyjechał do nas emerytowany profesor chemii organicznej z Oksfordu. Kilka lat przed przyjazdem do Polski zmienił wyznanie z anglikańskiego na rzymskokatolickie. Miał dwa żądania – chciał zobaczyć góry, bo w Anglii ich nie ma, a także, jako świeżo upieczony katolik, wysłuchać mszy przed cudownym obrazem w Częstochowie.

Pojechaliśmy do Zakopanego i wjechaliśmy na Kasprowy. W ten sposób spełniłem pierwsze życzenie – góry. Przyszedł czas na mszę przed cudownym obrazem. Wsiedliśmy w pociąg z Krakowa do Częstochowy. Oprowadzam go po Jasnej Górze, na tyle, na ile sam ją znam. Miałem wtedy jeden kłopot. Ja się nigdy nie uczyłem angielskiego – nadal bardzo słabo mówię, choć czytam dobrze. W gablocie różaniec królowej Jadwigi, a ja dukam: ‘This is… our queen…’ On mi przerywa i mówi: ‘I know, I know.’ Z kieszeni wyjmuje różaniec i mi go pokazuje – taki był z niego zapaleniec. Zbliżała się godzina mszy, więc poszliśmy do kościoła. Złapałem przypadkowego zakonnika, przedstawiam się, że jestem z PAN-u i że życiowym marzeniem mojego gościa jest wysłuchanie mszy przed cudownym obrazem. Na to księżulo bierze Anglika pod rękę, mnie też pod rękę. Zanim się obejrzałem, znaleźliśmy się w samym prezbiterium przed cudownym obrazem – ja mam klęcznik, Anglik ma klęcznik. Bardzo mało praktykowałem. I tu pojawił się problem – kompletnie nie wiedziałem, kiedy się przeżegnać, kiedy wstać, a tu wszyscy na mnie patrzą! Na szczęście przede mną siedział zakonnik. Całą mszę go naśladowałem.

Jak wyglądała codzienność młodego naukowca?

W Polskiej Akademii Nauk byłem etatowym pracownikiem i nie prowadziłem zajęć ze studentami. Najwięcej czasu spędzałem w laboratorium. Wyglądało to mniej więcej tak – dwa stoły ustawione plecami do siebie, przy których pracowało się na stojąco. Na półkach dookoła liczne odczynniki. Gdzieś z boku zlew, w którym nieraz wydarzały się nieprzewidziane eksperymenty. Ktoś coś wylał, potem ktoś inny dolał coś innego. Pamiętam, jak w ten sposób przypadkowo odkryliśmy sztuczny aromat fiołkowy – całe laboratorium wtedy pięknie pachniało.

Moja codzienność w PAN-ie była zdominowana przez fotografię. Dyrektor Urbański, ze względu na moje zainteresowania, mianował mnie nieformalnym kronikarzem katedry. Dostałem do dyspozycji zakładową Exaktę i miałem za zadanie dokumentować życie naukowe – liczne spotkania pracowników, wykłady gościnne czy sympozja. Profesor Urbański bardzo lubił być fotografowany, co pewnie rzuca się w oczy, gdy przegląda się moje archiwum. Zdarzało się czasem, że dyrektor zlecał mi prywatę. Pamiętam, jak w czasie pracy zabrał mnie na korty Legii, żebym uwiecznił jego grę w tenisa. Trzeba przyznać, że był uzdolnionym zawodnikiem.

Czy jako chemicy mieliście branżowe żarty i rozrywki?

Oczywiście! Pamiętam kawał, który zrobiliśmy mojemu przyjacielowi Staszkowi Sommerowi. Skorzystaliśmy z jego nieobecności i wzięliśmy „erlenmajerkę”, czyli butelkę w kształcie stożka, nalaliśmy do niej spirytus i dosypaliśmy jakiś osad, który niby miał wytrącić się z tej cieczy. Postawiliśmy to na jego stole pomiędzy różnymi rzeczami. Staszek potem przez tydzień się głowił i nie mógł dojść do tego, co w tej butelce jest i jakie to ma znaczenie dla jego pracy. (śmiech)

Powiedzieliście mu w końcu?

Tak, powiedzieliśmy. Zakrzyknął wtedy: „Niech was cholera weźmie!”. On bał się tę zawartość wylać, bo to mogła być przecież ważna rzecz.

Popularną rozrywką była też tak zwana „zabawa w kapilary”. Brało się cieniuteńką rurkę o wewnętrznej średnicy pół milimetra. Napełniało się ją wodą a końce zatapiało z pomocą ognia. Następnie rurkę kładło się na siatce azbestowej nad palnikiem i w pewnej chwili ta rureczka z wodą wybuchała, robiąc straszny huk. Zdarzyło się, że bawiliśmy się w to, podczas destylacji próżniowej. Charakterystyczny dla tego procesu był szum wody, który wskazywał na to, że pompka próżniowa dobrze działa. Nagle huk kapilary. Szum ustał. Od razu rzuciliśmy się do urządzeń, by przerwać tę destylację, bo baliśmy się, że pompka przeciągnie wodę do aparatury. Odłączyliśmy ją, ale szybko okazało się, że wszystko działało dobrze, tylko nas ten huk kapilary tak ogłuszył, że przestaliśmy słyszeć szum wody.

W pewnym momencie porzuciłeś chemię. Jak wyglądało twoje rozstanie z nią?

Równolegle z pracą naukową zacząłem aktywnie działać w redakcji „Fotografii”. Zrobiłem doktorat w PAN-ie, który był częściowo związany z fotografią, bo pisałem o nitrooksazynach – związki nitrowe desensybilizują warstwy fotograficzne, czyli zmniejszają ich czułość. Zmieniło się niestety kierownictwo instytutu i zostałem przydzielony do sterydów i steroidów, które nie miały już nic wspólnego z fotografią. To był olbrzymi dział chemii organicznej, na pograniczu biologii i dosłownie z dnia na dzień musiałem zacząć czytać zupełnie inną literaturę. Nie wytrzymałem. Doszedłem do wniosku, że nie dam rady ciągnąć jednocześnie dwóch dziedzin – fotografii i chemii organicznej. Zostawiłem chemię na boku, kontynuowałem pracę w redakcji „Fotografii” oraz etatowo zacząłem pracować w „Fotonie”. Z pracy redakcyjnej nie sposób było wyżyć, trzeba było jeszcze gdzieś zarabiać.

1. Profession: chemist

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Before you switched to photography for good, you were much more involved in the field of chemistry, weren’t you?

Indeed, although my choice of chemistry was kind of random. I finished high school during the Nazi occupation. I was able to contact the Warsaw University of Technology, then operating in secret, and they offered me a place in their chemistry stream. After the war the university couldn't open straight away due to the devastation, but since the University of Technology in Łódź had started to operate again, I went there to finish my degree.

What was your first job as a chemist?

Back in Łódź, before I even graduated, I was made chief of the Planning Department of the Association of the Rubber Industry. We were one of the units responsible for the implementation of the country’s six-year development plan. You might not know it, but the six-year plan for the rubber industry was devised by me with the help of thin air.

Thin air?! What is that supposed to mean?

It’s simple. I just concocted everything out of thin air. We didn’t have any prior analyses to fall back on. No market research.

So what did you come up with, you and thin air?

Here’s what my work looked like: first I would get some general guidelines from the central authorities in Warsaw. I passed them on to our factories and they replied with information on what and how much they could make. Then I summed it all up and sent it back to Warsaw. And so it went, back and forth. Finally the central committee organised a conference to coordinate the plans across all chemical industries. Of course, I was supposed to represent the rubber industry. The day before I consulted thin air to decide what to do. And thin air says to me: ‘Listen, we already have thousands of tonnes of car tires, but we only have six hundred kilos of dipped goods, we need to ramp it up’. Dipped goods are all those things produced by dipping a metal form in liquid rubber latex and then curing it. This is how you make rubber fingertips, pacifiers, gloves, condoms and things like that. The conference was moderated by Adam Wang, a department director from the State Commission for Economic Planning – quite a smart chap, I’ll give it to him. He started discussing every industry, one by one, until finally he got to the rubber industry. And then he jumped in shock, ‘Gentlemen! Why on earth have you increased dipped goods four times?!’ I replied calmly that I had decided to increase the production from six hundred kilos to two and a half tonnes. ‘But, Mr Tuszko! How will we ever sell all those things?’ I was stumped. I never once thought he’d even look at my data so I was completely unprepared for a discussion. But suddenly a lightbulb went on in my head and I said: ‘Don’t you worry, Minister. If we don’t sell them as condoms, we’ll market them as pacifiers’. And he just laughed, authorised my plan and moved on to the next industry.

That was back when you lived in Łódź. How come you ended up in Warsaw?

Łódź was where I met my future wife, Jadwiga Ciaś, and where my first son Tomek was born in 1950. But in 1951 my father died in Warsaw, so Jadwiga and Tomek moved there to make sure that no strangers were billeted in his flat. I joined them sometime later, after I got my degree. I got a job offer from the department of organic chemistry at Warsaw University. And it was here, in Warsaw, that my second son Witek was born in 1952.

And then you changed jobs…

In 1956, I moved to the Institute of Organic Chemistry at the Polish Academy of Sciences. I can’t even remember why. The dean of the department, Professor Tadeusz Urbański, found out that I was good at foreign languages and thought I’d be a good tour guide for their foreign guests. It would help the department save some money, because as a guide I had to cover my own expenses.

So who did you have the pleasure of showing around?

I have so many interesting stories about those visits. Thanks to them I could take photos of all the major scientists of that period. I photographed Alexander Todd, a Noble laureate and president of the British Royal Society, as well as presidents of other academies of sciences: Polish, Russian, Czech and GDR. Once we had a visit from Professor Pierre Piganiol, the president of the French General Delegation for Scientific and Technical Research. He was such an important guest that in Krakow they assigned a second tour guide for him, Professor Emanuel Rostworowski. I told him that our guest would like to see The Lady with an Ermine. Rostworowski said he could arrange it. It turned out his brother was a curator at the Czartoryski Museum. We went there on a Saturday, when it was closed for the general public. We had an amazing private tour and then Rostworowski invited us for dinner at his place. So off we went to Salwator, which is a residential area on the outskirts of Krakow. The dinner for our illustrious French guest consisted of red borsch with a pastry, pork chops with veggies and black coffee with Petit Beurres. It was as simple as can be. But the surroundings, the plates we ate from and the chairs we sat on, were simply astounding, it was a veritable museum! Sadly, the ending of the story was less than pleasant. I had to settle the costs of our visitor’s stay. If we took a cab and it was 10 zloty, I covered it myself so as not to keep him waiting. But the cab from the Old Town to Salwator and back was over 100 zloty. That time I remembered to take the receipt. So later, when I was settling the expenses at the office, the lady from accounting exclaimed: ‘How come it was so much?’ To which I replied calmly and truthfully that we went for dinner at the professor’s place. And she said: ‘Well, if the professor invited you to dinner than he should’ve paid for the cab as well’. I tore up the receipt and said I’d pay it out of my own pocket. That’s what it was like back then, in the Polish People’s Republic. I have many similar stories. Like the one with that Oxford professor.

I’ve never heard it, please tell.

We had a visit from a professor emeritus of organic chemistry at Oxford. A few years before coming to Poland he had converted from Anglican to Roman Catholic. He had two requests: first, he wanted to see the mountains, because they don’t have any in England. And second, as a fresh Catholic, he wanted to hear a mass before the venerated image of the Black Madonna in Częstochowa. So I took him to Zakopane and we climbed the Kasprowy Wierch peak, thus fulfilling the first wish, i.e. the mountains. Then it was time for the holy icon. We took a train from Krakow to Częstochowa. I showed him around the Jasna Góra Monastery as well as I could. Now here’s the problem: I had never actually learned English. Even today I can barely speak it, though I read it without any problems. So there I was, standing in front of a cabinet with Queen Hedwig’s rosary and stammering: ‘This is… our queen…’ He didn’t even let me finish. ‘I know, I know’, and he produced a rosary out of his pocket, like the devout person that he was. When it was almost time for the mass we started walking toward the church. I grabbed a random monk, introduced myself and explained that I was from the PAS and that my guest wished to attend a mass in front of the holy icon. The monk pulled the Englishman with one hand, me with the other, and before I knew it, we were right up there in front of the Madonna, both with our own kneelers. But here’s the thing, I was not a very devout man, so I was at a complete loss as to when to cross myself, when to get up, etc. And there I was at the very front of the church, with everyone looking at me! Luckily I had a monk right in front of me. So I just copied him for the whole mass.

What was the everyday life of a young scientist like?

At the Polish Academy of Sciences I was a statutory staff member. I didn’t teach students. Most of my time was spent in the lab, which consisted basically of two work tops. We worked standing, facing away from each other. The shelves around the room were lined with all kinds of reagents. There was a sink on one side, where we often had unplanned experiments: one person would pour something out, then another one would add something else. I remember that once, quite by accident, we invented an artificial violet aroma. The whole lab was filled with a beautiful smell.

My everyday life at the PAS was dominated by photography. Because of my hobby, Professor Urbański, the dean of the department, chose me to be our informal chronicler. I was given the office Exakta camera and tasked with documenting the life of our scientists: the numerous staff meetings, guest lectures and symposiums. Professor Urbański loved to be photographed and I think it shows when you look through my archives. From time to time he’d ask me to do a private commission. Once he took me during office hours to the Legia tennis courts so I could capture him playing tennis for posterity. To be fair he wasn’t half bad at it.

Did you have any inside chemistry jokes and games?

Of course! I remember once when we pranked our colleague Staszek Sommer. During his absence we took an Erlenmayer, which is basically a conical flask, put some spirit in it and added a random sediment to make it look like it had separated from the liquid. We put the flask on his table together with the rest of his things. He spent the next week trying to figure out what exactly was inside it and how it related to his work. (laughter)

So did you tell him eventually?

Yeah, we did. And he yelled: ‘Damn you all!’ All that time he had been afraid to pour the stuff out in case it turned out to be something important. Another popular pastime was ‘the game of tubes’. You took a tiny tube with the internal diameter of half a millimeter. You filled it with water and sealed the ends by melting them over fire. Then you put the tube on the asbestos mesh over a burner and waited till it blew up. The noise it made! Once we did it with a vacuum distillation going on in the lab. This process is characterised by the sound of flowing water which indicates that the vacuum pump is working as it should. And suddenly BOOM – the tube blew up. The water sound stopped. We threw ourselves to stop the distillation, worried that the pump would draw the water into the apparatus. But when we unplugged all the tubes, it turned out that everything was fine. It was just that the tube's explosion was so loud we went a bit deaf and couldn’t hear the water.

You quit chemistry at some point. What caused that decision?

While as I was working as a scientist, I started to get more and more involved with Fotografia. My PhD research at the PAS was partly connected to photography because it focused on nitrooxazines: nitro compounds desensitise the photographic layer, thus making it less sensitive to light. But then unfortunately the leadership of the institute changed and I was assigned to steroid research, which has nothing to do with photography. It’s a huge field in organic chemistry, bordering on biology, and I had to start reading completely different books literally overnight. It was just too much. I decided I couldn't split myself and pursue both things at the same time: photography and organic chemistry. So I quit the latter and focused on my editorial work for Fotografia. Later, I got a full-time job at the Foton plant, because working as an editor was not enough to make a living and I had to find another source of income.

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, początek lat 60.

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, early 60’s

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1966

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1966

Przemówienie prof. Tadeusz Urbańskiego w trakcie inauguracji roku akademickiego na Politechnice Warszawskiej, 1961

———

Prof. Tadeusz Urbański speaking at the inauguration of the academic year at Warsaw University of Technology, 1961

Studenci Politechniki Warszawskiej zgromadzeni na inauguracji roku akademickiego, 1961

———

Warsaw University of Technology students during the inauguration of the academic year, 1961

Studenci, 1961

———

Students, 1961

Student chemii na Politechnice Warszawskiej, 1963

———

Chemistry student of the Warsaw University of Technology, 1963

Wojciech Tuszko w trakcie robienia zdjęć w bibliotece Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1963

———

Wojciech Tuszko taking photos in the library of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1963

Przyjęcie pracownicze w bibliotece Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1963

———

Office party in the library of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1963

Dyrektor Instytutu Chemii Organicznej prof. Tadeusz Urbański w gronie najbliższych współpracowników. Od lewej: prof. Juliusz Hackel, dr Ryszard Koliński, doc. Barbara Serafin, doc. Zygmunt Eckstein, dr W. Hoffmann, prof. Tadeusz Urbański, dr Abraham Ostaszyński, dr Hanna Piotrowska, dr D. Gunie, dr Wiesław Sobótka, doc. Czesław Bełżecki, 1963

———

Prof. Tadeusz Urbański, Director of the Institute of Organic Chemistry, with his closest associates. L-R: Prof. Juliusz Hackel, Dr Ryszard Koliński, Assoc. Prof. Barbara Serafin, Assoc. Prof. Zygmunt Eckstein, Dr W. Hoffmann, Prof. Tadeusz Urbański, Dr Abraham Ostaszyński, Dr Hanna Piotrowska, Dr D. Gunie, Dr Wiesław Sobótka, Assoc. Prof. Czesław Bełżecki, 1963

Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1963

———

The staff of PAS Institute of Organic Chemistry, 1963

Tablica w sali wykładowej, 1963

———

A lecture room blackboard, 1963

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1961

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1961

Wykład, 1962

———

A lecture, 1962

Wykład, 1963

———

A lecture, 1963

Oprowadzanie zagranicznego gościa po Starym Mieście, 1959

———

Touring the Old Town with a foreign guest, 1959

Prof. Tadeusz Urbański w gabinecie, 1964

———

Prof. Tadeusz Urbański in his office, 1964

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, 2. połowa lat 50.

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, late 50’s

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1961

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1961

Wykład, 1965

———

A lecture, 1965

Pytanie do wykładu, 1963

———

Questions at a lecture, 1963

Wykład, 1962

———

A lecture, 1962

Wykład, 1965

———

A lecture, 1965

Sala wykładowa Politechniki Warszawskiej, 1963

———

Lecture room at the Warsaw University of Technology, 1963

Wykład, 1964

———

A lecture, 1964

Sala wykładowa Politechniki Warszawskiej, 1963

———

Lecture room at the Warsaw University of Technology, 1963

Sala wykładowa Politechniki Warszawskiej, 1962

———

Lecture room at the Warsaw University of Technology, 1962

Studentki w trakcie inauguracji roku akademickiego na Politechnice Warszawskiej, 1961

———

Students of the Warsaw University of Technology at the inauguration of the new academic year, 1961

Konferencja naukowa, 1963

———

Scientific conference, 1963

Prof. Tadeusz Urbański w trakcie gry w tenisa na kortach Legii, 1963

———

Prof. Tadeusz Urbański playing tennis at Legia tennis court, 1963

Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN, 2. połowa lat 50.

———

The staff of the PAS Institute of Organic Chemistry, late 50’s

Prof. Tadeusz Urbański, 1963

Pracowniczki Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1966

———

The staff of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1966

Pracownik Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1963

———

A worker of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1963

Studenci, 1961

———

Students, 1961

W trakcie zebrania Instytutu Chemii Organicznej PAN. Z wystawionym językiem: Zosia Piątkowa – przyjaciółka i współpracowniczka Wojciecha Tuszko, 1963

———

At a staff meeting of the PAS Institute of Organic Chemistry. With her tongue sticking out: Zosia Piątkowa, a friend and colleague of Wojciech Tuszko, 1963

W laboratorium Instytutu Chemii Organicznej PAN, 2. połowa lat 50.

———

At the laboratory of the PAS Institute of Organic Chemistry, late 50’s

Przyjęcie w bibliotece Instytutu Chemii Organicznej PAN, 2. połowa lat 50.

———

A party in the library of the PAS Institute of Organic Chemistry, late 50’s

Szklane zlewki, które służyły jako podstawowe naczynie do wódki i spirytusu, 1964

———

Glass beakers used as basic containers for vodka and spirit, 1964

W trakcie imprezy pracowniczej, 1964

———

At an office party, 1964

Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN, 2. połowa lat 50.

———

The staff of the PAS Institute of Organic Chemistry, late 50’s

Przyjęcie w bibliotece Instytutu Chemii Organicznej PAN, 1963

———

A party in the library of the PAS Institute of Organic Chemistry, 1963

2. Wszystko o fotografii

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Jak zaczęła się twoja praca dla „Fotografii”?

Moim kolegą na uniwersytecie był Staszek Sommer i to on najpierw z jakichś powodów zaczął współpracować z miesięcznikiem „Fotografia”. Staszek mnie zmusił, żebym napisał dla nich artykuł o przechowywaniu odczynników fotograficznych. Mówię do niego: „Staszek, ale ja się na tym kompletnie nie znam!”, a on mi na to: „Chemik jesteś! Wszystko wiesz”. Zmobilizowałem się więc, napisałem ten tekst i dostałem za to chyba ze 200 złotych. A ponieważ za czasów socjalizmu nie miało się za dużo pieniędzy, to ten zarobek bardzo mi się przydał. Wobec tego zacząłem coraz częściej pisać do miesięcznika.

Napisałeś pierwszy artykuł. Co się działo potem?

Później przez mniej więcej dziesięć lat łączyłem etatową pracę naukową z regularnym pisaniem do „Fotografii”. Na szczęście tematyka prac w Katedrze Chemii Organicznej była częściowo związana z fotografią, o czym już wcześniej wspomniałem.

Na początku moje pojęcie o fotografii było znikome, bardzo dużo musiałem się nauczyć. Żeby więcej pisać, musiałem więcej o tej dziedzinie czytać. Wszystkiego samemu się nie wymyśli, więc często korzystałem z literatury francuskiej, niemieckiej i angielskiej. O ile na temat związków fotografii z chemią coś wiedziałem z racji mojego wykształcenia, to w dziedzinie sztuki wiele miałem do nadrobienia. To, co w tym obszarze wiem, to przede wszystkim rezultat koleżeńskich redakcyjnych rozmów.

I czego ta redakcja cię nauczyła?

Najbardziej wpłynął na mnie redaktor naczelny – Zbyszek Dłubak. Pamiętam taką sytuację. Idziemy we dwóch Krakowskim Przedmieściem i rozmawiamy o sztuce. Ponieważ ja byłem wychowany tradycyjnie, na polskiej sztuce narodowej, zacząłem jakoś romantycznie, górnolotnie piep***ć. Zbyszek spojrzał na mnie i powiedział: „Wojtek, proszę cię, nie pier**l. Przecież sztuka to jest przede wszystkim świetna zabawa”. Z perspektywy czasu myślę, że może nie była to szczególnie przewrotna teza, ale wówczas stała się dla mnie ważna – jako chemik o sztuce dopiero miałem się wszystkiego nauczyć.

Później dostawałeś jeszcze jakieś wskazówki?

Inna ważna dla mnie historia też wiąże się z Dłubakiem. Pojechaliśmy razem do Torunia na spotkanie z czytelnikami. Siedzi przed nami kilkudziesięciu młodych fotografików, fotoamatorów. Trwa rozmowa. Słyszymy pytania i staramy się odpowiadać. Nagle ktoś z sali mówi do Zbyszka: „Panie redaktorze, jak pan robi selekcję zdjęć? Jakim kluczem wybiera pan te, które są dobre, a odrzuca złe?”. A Zbyszek, jak zwykle z tym swoim nieśmiałym i niewinnym uśmiechem, mówi tak: „Proszę państwa to bardzo proste. Przypuśćmy, że ze zdjęć nadesłanych przez czytelników mam wybrać te, które nadają się do druku. Kładę przed sobą je wszystkie i szybko rozkładam na dwa stosy. Po prawej stronie kładę te zdjęcia, które mi się podobają, po lewej te, które mi się nie podobają. Te, które odłożyłem na prawo, czyli te, które mi się podobają, to są zdjęcia złe”. Salę ogarnęło ogólne zdumienie. „Ale jak to?!”. Zbyszek wyjaśnia: „Proszę państwa, co to znaczy, że zdjęcie mi się podoba na pierwszy rzut oka? To znaczy, że jest podobne do jakiegoś stereotypu, do którego jestem przyzwyczajony, a więc jest zdjęciem nienowatorskim, nieodkrywczym. Jest zdjęciem powielanym wielokrotnie, czyli złym. A te odłożone na lewo wymagają dokładnej analizy – bo są to zdjęcia albo zupełnie spiep***ne, albo rzeczywiście ciekawe, nowoczesne i wyróżniające się”.

Kogo poza Dłubakiem poznałeś w redakcji „Fotografii”?

Spotkałem tam największe autorytety polskiej sceny fotograficznej – Jana Bułhaka, Urszulę Czartoryską czy Edwarda Hartwiga. A z tym Hartwigiem to dopiero miałem historię! Wydał album Ziemia. Fotografie krajobrazów. Kolory zniekształcone przez filtr do tego stopnia, że niebo było zupełnie czarne, a liście białe. Po wydaniu albumu, pokazał zawarte w nim zdjęcia na wystawie w Paryżu. Do redakcji „Fotografii” przyszedł numer magazynu „Photo Ciné Revue”, a w nim duże omówienie tej wystawy. Czytam i pękam ze śmiechu. Niedługo później przyszedł Hartwig, więc mu to pokazuję. A tam piszą tak: „Fotografie pana Hartwiga są utrzymane w ciemnych tonach, ale czy w komunistycznej Polsce można inaczej widzieć rzeczywistość?”. On się wtedy złapał za głowę i powiedział: „Panie Wojtku! Niech pan tego nikomu nie pokazuje!”. „Ależ oczywiście, panie Edwardzie” – odparłem. Dla niego to było wtedy ważne, bo mógłby dostać za to zakaz publikacji.

Z czasem zacząłeś pisać do „Fotografii” bardzo dużo i bardzo często, prawda?

Nawet kilka artykułów do jednego numeru. Bywało i tak, że na przykład na dziesięć artykułów połowa była mojego autorstwa. Z tego powodu musiałem wymyślić sobie pseudonimy.

I w kogo się wcielałeś?

Pisałem te teksty zarówno jako mężczyzna, jak i kobieta. Poza byciem Wojciechem Tuszko wcielałem się w Ryszarda Wojciechowskiego i Barbarę Marynowską.

To może wyjaśnisz czytelnikom skąd Ryszard Wojciechowski?

Bo ja, tak naprawdę, nie mam na imię Wojciech.

A jak?

Ryszard. Tak mnie nazwali rodzice, ale nie znosiłem tego imienia, dlatego je zmieniłem.

W pewnym momencie, o czym już powiedziałeś wcześniej, postanowiłeś porzucić pracę naukową i zająć się wyłącznie fotografią. Najpierw był „Foton”.

To prawda. A wiesz, jaka była moja specjalność w tej i w kolejnych moich pracach?

Jaka?

Podrabianie fotograficznych materiałów światłoczułych. Wiem, że do dziś niektórzy opowiadają te historie w formie anegdot. W Warszawskich Zakładach Fotochemicznych „Foton” prowadziłem dwuosobową pracownię obróbki materiałów światłoczułych. Opracowywanie recept wywoływaczy, instrukcji jak wywoływać i tym podobnych. Przedsiębiorstwo Imprez Sportowych zwróciło się do „Fotonu”, żeby im podrobić amerykańską błonę oraz wywoływacz do niej. Używane były w fotokomórce, czyli urządzeniu służącemu do określania kolejności zawodników na mecie biegu. To jest metoda fotograficzna, ale pozbawiona migawki – film przesuwa się za szczeliną, bodajże milimetrowej szerokości. Następnie trafia bezpośrednio na rolki wywołujące i stabilizujące, by jak najszybciej po zakończeniu biegu móc określić wynik. To nie może być aparat z migawką, bo nawet jedna tysięczna migawki może zafałszować wynik.

Nie mogło być więc mowy o zmianie procesu obróbki – oryginalną amerykańską błonę wywoływało się przez dziesięć sekund w temperaturze czterdziestu jeden stopni. Dali mi rolkę błony i torebkę wywoływacza. Powiedziałem do laborantki: „Pani Zuziu, niech pani zrobi sensytometrię tej błony”. Wzięła, poszła i za godzinę wróciła z wynikami: czułość –50 ASA, kontrastowość –0,62, zadymienie –0,03. Zastanawiałem się, co zrobić. Nie chciałem wymyślać nowej błony, musiałem wziąć już istniejącą i dostępną. Wiedziałem, że na pewno poskutkuje to stratą czułości ze względu na krótki czas wywoływania. Dlatego wziąłem błonę Fotopan S o wyższej czułości –125 ASA, potem wywoływacz – bardzo mocny, żeby wywołał ostro w ciągu dziesięciu sekund. Pomyślałem chwilę i wymyśliłem. Mówię do laborantki: „Niech pani weźmie rolkę Fotopanu S, wywoływacz do papieru z Bydgoszczy – Unifen i do litra Unifenu dosypie Pani dziesięć gramów hydrochinonu, i w takim bardzo mocnym wywoływaczu niech Pani Fotopan S wywoła w czterdziestu jeden stopniach, w ciągu dziesięciu sekund”. Poszła, po dwóch godzinach przynosi mi kartkę, zerkam i aż usiadłem z wrażenia. Na kartce mam wyniki: czułość –50 ASA, kontrastowość –0,62 i zadymienie –0,03. Identyczna charakterystyka sensytometryczna jak błony amerykańskiej. Trafiłem za pierwszym razem! To było szczęście, ale wiedziałem, w jakim kierunku trzeba iść i to zrobiłem.

Potem po „Fotonie” przeszedłeś do Instytutu Geodezji i Kartografii.

Prowadziłem tam pracownię fotograficzną, w której robiliśmy przede wszystkim zdjęcia lotnicze. Tam też podrabiałem. Problemem było tylko to, że fotografowaliśmy w podczerwieni, a brakowało nam odpowiednich światłomierzy. Wymyśliłem wtedy, w jaki sposób posiadany przez nas światłomierz Weimar Lux zmodyfikować, by się do tego nadawał.

Praca w Instytucie potrafiła być bardzo ekscytująca. Pamiętam jedną z fotointerpretacji terenu – polegała ona na tym, że lecąc samolotem, robiło się zdjęcia jednocześnie z czterech aparatów, w różnych zakresach widma. Leciałem nad Warszawą samolotem Wilga. W jego podłodze była umieszczona specjalna płyta z otworami na cztery obiektywy. Umieściłem tam aparaty – jednego Hasselblada i trzy Pentacony. W ręku trzymałem cztery wężyki. Naciskając je jednocześnie, robiłem cztery zdjęcia. Tak to wyglądało. Gdzieś nad Bielanami mówię do pilota: „Kochany! Nie zdążyłem sfotografować tamtej kępy drzew. Niech pan szybko zawraca”. Schyliłem się, żeby naciągnąć migawki, a ponieważ było mi bardzo niewygodnie, to odpiąłem pas bezpieczeństwa. Schyliłem się, naciągam migawki, prostuję się i nagle czuję, jak robi mi się zimno. „Szybko zawrócić” to znaczy, że samolot będzie leciał skrzydłami prostopadle do ziemi, a ja byłem nieprzypięty do fotela. Na szczęście siła odśrodkowa tak przycisnęła mnie do siedzenia i ściany, że nic mi się nie stało. Ale były to chwile grozy – bałem się, że będę latał i obijał się po kabinie.

Co było po Instytucie?

Praca w Ośrodku Rozwoju Techniki Fotograficznej Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy w Warszawie. To był związek obsługujący wszystkie spółdzielnie fotograficzne w Polsce. Pełniłem w nim funkcję zastępcy kierownika. Moim przełożonym był partyjny facet, zdecydowanie za głupi do pracy w Komitecie Centralnym czy w PZPR i pewnie dlatego został dyrektorem tego ośrodka. Nic nie umiał, więc wszystko spoczywało na mnie. Tam zająłem się na dobre podrabianiem metod obróbki materiałów zachodnich. W ten sposób opracowałem metodę wywoływania negatywów kodakowskich z wykorzystaniem chemikaliów dostępnych u nas. Nie zdążyłem podrobić metod wywoływania papierów fotograficznych, bo poszedłem na emeryturę.

W międzyczasie było dużo pracy związanej z fotografią – cały czas pisałeś do „Fotografii”, która później zmieniła się w „Foto”, byłeś jurorem w konkursach, prowadziłeś kursy fotograficzne…

Pisałem nawet hasła do encyklopedii! W połowie lat sześćdziesiątych jakąś drogą dotarło do mnie Państwowe Wydawnictwo Naukowe z pytaniem, czy nie napisałbym haseł fotograficznych do nowej edycji encyklopedii. Dali mi kontakt do pana dyrektora Wildholtza. Przedstawiłem mu się jako magister inżynier chemik, który od dziesięciu lat pisze o fotografii i może napisać dla niego hasła. Dyrektor ucieszył się i powiedział: „Proszę pana, hasła fotograficzne pisał pan Schultz, ale on nie umiał pisać encyklopedycznie. To musi zostać napisane bardzo zwięźle i logicznie, a jedno zdanie musi wynikać z drugiego. Nie przesadzę, gdy powiem, że oszczędność jednego przecinka to będzie sukces”. Dyrektor dał mi spis haseł z przypisaną objętością każdego z nich. Pytam go: „Panie dyrektorze, a jaki termin?”. On mi na to: „Proszę pana, gentlemen’s agreement, nie ma terminu. Jesteśmy w 3 tomie, na »F«. Wszystkio jest gotowe z wyjątkiem hasła »filozofia«, zakwestionowanego w KC, oraz właśnie haseł fotograficznych. Więc prośba – jak najszybciej pan może”. Idę więc do Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej i biorę encyklopedię Larousse’a, hasło „la photographie”. Czytam – nie może być. Zanadto rozwlekłe. Biorę dwudziestotomową Encyklopedię Britannica – to samo. Encyklopedia Americana – to samo. Meyers Konversations-Lexikon, Brockhous – nadal nic. Zacząłem pisać sam, korzystając z literatury fotograficznej. Pisałem miesiąc, bo na „F” jest mnóstwo haseł fotograficznych. Wyszło ze sto stron maszynopisu. Zaniosłem do PWN, za dwa dni dostaję telefon, że pan dyrektor zaprasza mnie na spotkanie. Przychodzę z duszą na ramieniu, bo nie jestem pewny, czy dobrze to napisałem. Zamiast „dzień dobry” słyszę: „Proszę pana! Nie spodziewałem się, że ktoś za pierwszym razem tak dobrze trafi w styl encyklopedyczny”. Poszło bez zmiany jednego słowa. Skutek był taki, że pisałem hasła fotograficzne do wszystkich dalszych wydań encyklopedii. Do ostatniego dwudziestotomowego wydania już niestety nie napisałem, bo straciłem wzrok i nie byłem w stanie.

Pisałeś także poradniki fotograficzne. Wielokrotnie spotkałem się z tym, że ktoś mówił mi: „Uczyłem się na książkach pańskiego dziadka”. Zdarzyło mi się nawet, że spotkany przypadkowo aktualny przewodniczący Komunistycznej Partii Polskiej zapytał, czy nie jestem twoim wnukiem, i powiedział, że uczył się z twoich poradników. (śmiech)

Podobne słowa usłyszałem od Ryszarda Horowitza, gdy był kiedyś z wizytą w Warszawie. Najbardziej popularne było chyba Powiększanie fotograficzne.

Wiem, że studenci na niektórych uczelniach artystycznych wciąż sięgają po tę książkę.

Zastanawiam się, z czego to wynika. Może to dlatego, że nie chciałem w niej dawać gotowych recept. Przecież zawsze coś można zrobić inaczej. Świetne fotografie zrobił do niej mój syn – Tomek, który też był przez pewien czas fotografem.

Potem z Jurkiem Buszą napisaliśmy O radości i fotografii – antyporadnik. On pisał część artystyczną, ja techniczną. Usłyszałem, że kilka lat temu w Barze Studio w Warszawie odbyło się spotkanie poświęcone poradnikom fotograficznym. Goście zaproszeni na to spotkanie wyśmiewali różne PRL-owskie poradniki. O jednym wypowiedzieli się pozytywnie, właśnie o moim i Jurka antyporadniku.

Jeżeli chodzi o twoją działalność pisarską, to zostały nam jeszcze do omówienia tłumaczenia.

Tu muszę się przyznać do chuligaństwa. W domu i w szkole uczyłem się tylko języka francuskiego. Pozostałych języków nauczyłem się, korzystając z literatury obcojęzycznej. Jako chemik musiałem czytać czasopisma naukowe z mojej dziedziny we wszystkich językach. Do redakcji „Fotografii” przychodziły branżowe magazyny czeskie, rosyjskie, niemieckie, francuskie, amerykańskie, angielskie i włoskie. Mówiąc o chuligaństwie, mam na myśli, że tłumaczyłem z języków, których nie uczyłem się nigdy. Chyba robiłem to dobrze, bo nigdy nie dostałem też żadnych poważniejszych uwag. Z jednym językiem nigdy sobie nie poradziłem – z węgierskim. To było poza zakresem moich możliwości.

Jakie książki przetłumaczyłeś?

Do druku przetłumaczyłem jedną trzecią niemieckiego podręcznika Fototechnika. Z angielskiego dwie książki – Jak robić lepsze video i Jak lepiej fotografować. Z rosyjskiego z kolei hasła fotograficzne do trzytomowej encyklopedii fizyki dla PWN. I wreszcie francuski. Z Wydawnictwa Arkady dostałem propozycję przetłumaczenia Larousse’a Toute la photographie. Polski tytuł brzmiał Wszystko o fotografii. Nigdy tego nie zapomnę. Usiadłem do maszyny do pisania z uczuciem zadowolenia, że nareszcie będzie mi łatwo tłumaczyć. Długo uczyłem się języka, dużo czytałem prasy francuskiej. Wkręciłem papier w maszynę, otworzyłem książkę i wziąłem się do tłumaczenia. Pustka – ani be, ani me. Poczułem, że nie mogę, że nie potrafię tłumaczyć z francuskiego. Dlaczego? Jak czytałem prasę codzienną czy fachową – chemiczną i fotograficzną, to ja to rozumiałem po francusku i kompletnie mnie nie obchodziło, jak to będzie po polsku. A tutaj miałem zrobić przekład. Na szczęście po paru godzinach udało mi się przełamać tę trudność i pisałem już w takim tempie, w którym pisałbym po polsku.

2. All about photography

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

How did you end up working for Fotografia?

My friend from university, Staszek Sommer, started working for them first. He got me to write my first article which was about storing photographic reagents. I argued: ‘Staszek, I don’t know the first thing about it!’ But he just said: ‘Sure you do, you’re a chemist!’ So I got on it, wrote the article and the magazine paid me around 200 zlotys. Wages weren’t exactly high under socialism and that extra income was very welcome. So I decided to keep writing for them.

So that’s how you wrote your first article. What happened later?

For about ten years I combined my full-time chemistry job with regular articles for the magazine. Luckily, as I mentioned before, my research at the department of organic chemistry was partly focused on photography.

In the beginning I scarcely knew anything about photography. I had so much to learn. If I wanted to write more, I had to read more. You can’t figure everything out on your own. So I often reached for French, German and English literature. Thanks to my professional background I had some understanding of the chemical aspect of photography, but when it came to the artistic side, I had a lot to catch up on. Most of what I know today is the result of my conversations with my colleagues from the magazine.

What did they teach you?

My biggest influence was our editor-in-chief, Zbyszek Dłubak. I remember one situation. We were walking in the Old Town, talking about art. Raised in the idealistic tradition of Polish national art, I started on a high note, spouting some lofty romantic bulls**t. But Zbyszek just gave me a look and said: ‘Wojtek. For f**k’s sake, please stop. Art is first and foremost about having fun!’ In hindsight I don’t think it was quite the subversive revelation I took it for back then, but at that moment it seemed groundbreaking. I was a chemist and had yet to learn anything about art.

Did you get any other advice apart from that?

Well, there is one other story that made a lasting impression on me, also about Dłubak. The two of us went to Toruń for a meeting with some of our magazine’s readers. There were a few dozen young photographers and aficionados. They asked questions, we answered as best we could, the conversation went on. At one point someone in the audience asked: ‘What’s your selection process when you choose photos for the magazine? How do you tell the ones that are good from the ones that aren’t?’ And Zbyszek, smiling that shy, innocent smile of his, replied: ‘Well, it’s really very simple. Let’s say I have to select some of our readers’ submissions. I put them all in front of me and divide them into two stacks. On the right side I put the ones that I like, on the left, the ones I don’t. The photos on the right side, the ones that I liked, are the bad ones’. There was shock, astonishment. ‘What do you mean?!’ And then he explained: ‘Ladies and gentlemen, what does it mean when I like a photo at first sight? It means that it reflects a certain stereotype that I’m used to. Therefore, it’s not inventive, there’s nothing creative about it. It’s a photo like so many others and that makes it a bad photo. Whereas the photos in the left stack require another, more careful look, because they are either completely f****d up or truly interesting, modern and outstanding’.

Apart from Dłubak, who else did you meet at the magazine?

I met all the greatest names of Polish photography: Jan Bułhak, Urszula Czartoryska, Edward Hartwig. Oh, Hartwig, I have a good story about him! He published an album called Earth, it was landscape photography. He used a filter which distorted the colours to such an extent that the sky was completely black and the leaves on the trees were white. Later he showed the photos from the book at an exhibition in Paris and it wasn’t long before the French Photo Ciné Revue sent us an issue with a long review of the show. I thought I’d die laughing. When Hartwig came to our office, I showed him the article. Here’s what it said: ‘Monsieur Hartwig’s photographs are all in dark shades, but that is only to be expected from someone living in communist Poland’. Hartwig clutched his head. ‘Wojtek!’ he exclaimed, ‘You can’t show this to anyone!’ ‘Why of course’, I promised. It was a really big deal for him: if it got out, he might have been banned from publishing.

Over time your contributions to Fotografia became very frequent, didn’t they?

Sometimes up to a half of the articles in an issue were penned by me. Let’s say if we had ten articles, I might have written five of them. That’s why I had to come up with some aliases.

What were they?

I wrote both as a man and a woman. Apart from my real name, Wojciech Tuszko, I signed myself as Ryszard Wojciechowski and Barbara Marynowska.

Why don’t you tell the readers how you came up with Ryszard Wojciechowski?

Well, because actually my first name is not Wojciech at all.

What is it then?

Ryszard. That’s what my parents named me, but I really hated it, so I changed it.

At one point, as you’ve already said, you decided to quit scientific research and focus on photography. You got a full-time job at the Foton plant in Warsaw.

Indeed. Shall I tell you what my specialty was?

What was it?

Counterfeiting. I know some people laugh about it even to this day. At Foton I was the leader of a two-person team charged with the treatment of photosensitive materials. We had to work out film development recipes, instructions for film processing and things like that. The State Sporting Events Enterprise asked us to provide them with a counterfeit of an American film and a photographic developer to go with it. They needed it for their photocell sensors so they could determine the order of runners at the finishing line of a race. It’s like taking a photo, but without a shutter. The film moves behind a slit, about one millimetre wide. Then it goes straight to the developing tank so you can determine the results of the race as soon as possible. If you used a shutter, even with the maximum speed of 1/1000 of a second, it could interfere with the results. The processing method had to stay exactly the same as with the original American film, which was developed for ten seconds in forty-one degrees Celsius. They gave me a roll of the original film and one packet of the developer. I told my lab technician to run a sensitometric test on it. Within an hour she came back with the results. Film speed: 50 ASA; contrast: 0.62; fogging: 0.03. I wasn’t quite sure what to do. I didn’t want to invent a whole new type of film from scratch, I had to use something that already existed and was easily accessible. But I knew it could result in slower film speed because of the short processing time. So I began by taking Fotopan S film with a higher speed of 125 ASA and a very strong developer that would make the image sharp within ten seconds. Then I thought for a while and finally an idea hit me. ‘Take this Fotopan S film and a litre of the Unifen developer, then add ten grams of hydroquinone to make it more potent’, I told my technician. ‘Then use it to process the Fotopan S film for ten seconds at forty-one degrees’. She did as I said and came back after two hours with the resulting image. When I took a look at it, I was so surprised I had to sit down. The sensitometry of the photo gave the following results: film speed 50 ASA; contrast: 0.62; spectral sensitivity 0.03. It was identical to the American film. I nailed it on my first try! It was a fluke, but it worked because I had a good idea of what I needed to do.

From Foton you moved on to the Institute of Geodesy and Cartography.

I was in charge of their photo lab. We mostly took aerial photos. Again, I did a lot of counterfeits there. The only problem was that we photographed in infrared and yet we didn’t have enough light meters. So I figured out a way to modify our Weimar Lux light meter so it would fit our purpose.

Working at the Institute was very exciting at times. I remember once when we went to do some photo imaging: you did it by taking photographs from four different cameras at the same time, with different spectrum ranges. We were circling above Warsaw in a Wilga plane. There was a special board on the floor with openings for four lenses. I installed all four cameras, one Hasselblad and three Pentacons. They all had cable releases, so by pressing the buttons at the same time I could take four photos in one go. At one point, somewhere above Bielany, I said to the pilot: ‘I missed that clump of trees! Can you make a quick turn, please?’ And I leaned down to draw the shutters again, unfastening my seatbelt, because it was too restricting. I set up the cameras, sat up straight… and suddenly I felt an icy cold of realisation. ‘Making a quick turn’ meant the plane would fly at a straight angle to the ground. And I didn’t have my seatbelt on. Luckily the centrifugal force pushed me back into my seat, towards the wall, so I was fine. But it was really scary, I thought I’d go flying around the cabin.

Where did you work after the Institute?

At the Centre for the Development of Photography Technology of the Central Labour Cooperative in Warsaw. It was a labour union comprising all photography cooperatives in Poland. I was the deputy leader. My boss was a guy from the Communist Party, not nearly smart enough to work at the Central Committee or the Polish United Workers’ Party. I’m guessing that’s why he ended up as the leader of our unit. He was useless. Everything fell to me. It was there that forging Western processing methods became my regular job. I even worked out how to develop Kodak film using chemicals available in Poland. But I retired before I had time to come up with a way of developing photographic paper.

In the meantime, you kept yourself quite busy with all things photographic: you still wrote for Fotografia, which later turned into Foto, you served on the jury of various photo competitions, you taught photography courses…

I even wrote entries for an encyclopedia! In the mid-sixties the Polish Scientific Publishers PWN somehow found out about me and asked whether I’d like to write the entries on photography for a new edition of their encyclopedia. They put me in touch with Mr Wildholtz, their director. I introduced myself as a chemical engineer with ten years’ experience writing about photography and offered to write the entries for him. He was very happy. ‘We had a Mr Schultz write our photography entries’, he explained, ‘but he had no idea how to write for an encyclopedia. It has to be very succinct and logical, each sentence must be a natural follow-up to the one before. I’m not overstating it when I say that cutting one comma will count as a success’. He gave me the list of entries, each one with a designated amount of words. ‘What’s the deadline?’ I asked. He said: ‘It’s a gentlemen’s agreement, no deadline. Right now we’re at volume 3, letter F. Everything’s ready, except for filozofia [philosophy], which has been questioned by the Central Committee. And of course we still don’t have fotografia [photography]. So if you could try and do it as quickly as possible, please’. So off I went to the main library of the Warsaw Technical University and I took down the Larousse encyclopedia and looked up the entry for la photographie. I couldn’t believe how long-winded it was! I turned to the twenty-volume Encyclopedia Britannica instead. Again, the same! And with the Encyclopedia Americana. And the Meyers Konversations-Lexikon. And the Brockhous. Useless, each and every one of them. In the end I started writing on my own with the help of some books about photography. It took me a month. There’s quite a lot of photo entries under F! Altogether I got up to about one hundred pages. I submitted them to the publisher and within two days they called me back saying the director would like to see me. I was scared out of my wits; what if I got it all wrong? But the first words out of his mouth were: ‘Mr Tuszko! I never thought anyone could grasp the encyclopedic style so fast!’ They printed it all as it was, without changing a single word. As a result I wrote the entries about photography for all their subsequent editions except for the last one, the one with twenty volumes, because by then my eyesight was too poor.

You also wrote photography textbooks. A lot of people have told me they learned from my grandfather’s books. Even the current leader of the Communist Party of Poland, when I bumped into him, asked me if I was your grandson and said that he learned from your books. (laughter)

I heard the same thing from the photographer Ryszard Horowitz when he visited Warsaw. I think my most popular book was Powiększanie fotograficzne [Photo Enlargement].

I know that some students in arts academies still read it.

I wonder why. Maybe it’s because I tried to avoid giving ready recipes. Because you can always do things in a different way. And, of course it was illustrated with wonderful photos taken by my son Tomek, who also worked as a photographer for some time.

I also wrote O radości i fotografii – antyporadnik [On Joy and Photography: An Anti-Textbook] together with Jurek Busza. He took care of the chapters about art; I wrote about the technical aspects. I heard that a few years ago there was a meet up about photography textbooks at Bar Studio in Warsaw. Apparently the speakers were merciless about the ones from the communist period. But there was one they praised: the anti-textbook by me and Jurek.

If we want to cover your writing career, we need to mention your translations too.

In that respect I confess that I’m a crook. The only foreign language I learned at home and at school was French. The rest I learned from reading foreign magazines. As a scientist I had to read scientific journals in different languages. And later at Fotografia we ordered all sorts of foreign trade magazines: Czech, Russian, German, French, American, British, Italian. So when I say that I’m a crook, I mean that I translated from languages I'd never learned. But I think I did a good job, because no one ever had any major issues with my work. Though there was one language I just couldn’t get a hang of: Hungarian. It was just beyond me.

What books have you translated?

I translated one third of a German textbook Handbuch der Fototechnik and two books from English: How to Make Better Videos and New Book of Photography. From Russian I did entries about photography for a three-volume encyclopedia of physics published by PWN. And last but not least, from French. Arkady Publishing House asked me to translate Larousse’s Toute la Photographie – All About Photography. I will never forget it. I sat down to my typing machine, as happy as a lark. Finally something that won’t take any effort! I had studied French for a long time and I read a lot of French press. So I put the paper in, opened the book and got to work. And… my mind went blank, complete and utter emptiness. I felt I couldn’t, wasn’t able to do it. Why? Well, when I read French newspapers or science and photography magazines, I simply understood the words and didn’t have to think about how to put them in Polish. And this time I had to translate them! Luckily after a few hours I got a grip and from then on it went swimmingly, I was typing as fast as I would've if the book had been written in Polish.

Remont w zakładzie fotograficznym „Foto Asia”, 1985

———

The renovation of Foto Asia photography shop, 1985

Stanisław Sommer w redakcji magazynu „Fotografia”, 2. połowa lat 50.

———

Stanisław Sommer at the Fotografia magazine office, late 50’s

Stanisław Sommer i Urszula Czartoryska, 2. połowa lat 50.

———

Stanisław Sommer & Urszula Czartoryska, late 50’s

Zbigniew Dłubak w redakcji magazynu „Fotografia”, 2. połowa lat 50.

———

Zbigniew Dłubak at the Fotografia magazine office, late 50’s

Widok z okna redakcji magazynu „Fotografia” na rynek Starego Miasta, 2. połowa lat 50.

———

View of the Old Town Square from the Fotografia magazine office, late 50’s

Autoportret wykonany podczas pleneru fotograficznego, 1980

———

Self-portrait taken during open air workshops, 1980

Plener fotograficzny „Wdzydze 74”, 1974

———

Open air photography trip Wdzydze 74, 1974

Sesja zdjęciowa podczas pleneru fotograficznego, 1988

———

Photo shoot at an open air photography trip, 1988

Plener fotograficzny w zakładach rzeźniczych, 1983

———

Photo shoot at a meat factory, 1983

Automaty z filmami do aparatów fotograficznych w NRD, 1963

———

Machines for selling film, East Germany, 1963

Targi branży fotograficznej, 1977

———

Photography fair, 1977

Targi fotograficzne w Poznaniu, 1979

Poznań photography fair, 1979

Obrady jury międzynarodowego konkursu fotograficznego Pentacon-ORWO w NRD, 1972

———

The jury of the international photography competition Pentacon-ORWO in East Germany, 1972

Pokaz sztuczek karcianych. Fotografia powstała podczas wizyty na targach fototechnicznych w NRD, 1967

———

Card tricks. Photo taken at a photography fair in East Germany, 1967

Wydarzenie zorganizowane dla jurorów konkursu Interkamera w Pradze, 1968

———

Event for the members of the jury during the Interkamera photo competition in Prague, 1968

Sylwester w gronie kolegów fotografów, 1971/72

———

New Year’s Eve with fellow photographers, 1971/72

Wydarzenie zorganizowane dla jurorów konkursu Interkamera w Pradze, 1968

———

Event for the members of the jury during the Interkamera photo competition in Prague, 1968

Sylwester w gronie kolegów fotografów, 1968/69

———

New Year’s Eve with fellow photographers, 1968/69

Obrady jury konkursu fotograficznego, 1971

———

Jury meeting at a photography competition, 1971

Obrady jury konkursu fotograficznego, 1974

———

Jury meeting at a photography competition, 1974

Warsztaty fotograficzne w Warszawie, 1961

———

Photography workshop in Warsaw, 1961

Plener fotograficzny, 1969

———

Open air photo shoot, 1969

Wędkarz, 1962

———

A fisherman, 1962

Wędkarz, 1962

———

A fisherman, 1962

Konkurs Miss Żyrardowa 92, 1992

———

Miss Żyrardów ‘92 Beauty Pageant, 1992

Zwyciężczyni konkursu Miss Żyrardowa 92, 1992

———

The winner of Miss Żyrardów ‘92 Beauty Pageant, 1992

Przygotowania do sesji fotograficznej, 1972

———

Setting up a photo shoot, 1972

Sesja fotograficzna, 2. połowa lat 50.

———

Photo shoot, late 50’s

Przygotowania do szkolnej gali z okazji 30-lecia PRL, 1974

———

Getting ready for a school celebration of the 30th anniversary of the Polish People’s Republic, 1974

Przygotowania do szkolnej gali z okazji 30-lecia PRL, 1974

———

Getting ready for a school celebration of the 30th anniversary of the Polish People’s Republic, 1974

Wandzia Truszkowska, Mężenin, 1968

Zajęcia baletowe, 1973

———

Ballet class, 1973

Zajęcia gimnastyczne, 1979

———

Gymnastics class, 1979

Mężenin, 1. połowa lat 50.

———

Mężenin, early 50’s

Rodzina Truszkowskich przed domem w Mężeninie, 1. połowa lat 50.

———

Truszkowski family in front of their house in Mężenin, early 50’s

Rodzina Truszkowskich przed domem w Mężeninie, 1. połowa lat 50.

———

Truszkowski family in front of their house in Mężenin, early 50’s

Miejscowe dzieci w Mężeninie, 1961

———

Local children in Mężenin, 1961

Miejscowe dzieci w Mężeninie, 1969

———

Local children in Mężenin, 1969

Rodzina Obertaczy przed domem w Rokicinach Podhalańskich, 1959

———

Obertacz family in front of their house at Rokiciny Podhalańskie, 1959

Dzieci, 1967

———

Children, 1967

Lekcja gimnastyki, 1974

———

Gymnastics class, 1974

Dzieci, 1974

———

Children, 1974

3. Życie codzienne

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Rozmawiamy w twoim mieszkaniu na Saskiej Kępie. Opowiedz o tym, jak się tu znaleźliście z rodzicami?

Do tego mieszkania sprowadziliśmy się w lutym albo marcu 1940 roku. Właścicielem kamienicy był Żyd Sarna. Rodzice początkowo chcieli wynająć mniejsze mieszkanie. Ja ich przekonałem wówczas, żeby wziąć większe i wynająć dwa zbędne pokoje. Okazało się, że bardzo dobrze zrobiliśmy. W czasie okupacji we trójkę mieszkaliśmy w jednym pokoju, a dwa wynajmowaliśmy i z tego się żyło.

Spójrzmy przez okno. Przez prawie osiemdziesiąt lat obserwowałeś przez nie i fotografowałeś zmieniającą się Warszawę.

Z tego okna był widok aż do Wawra. Tam jest teraz wiadukt nad torami. Wtedy przejazd był na poziomie ziemi, szosa do Mińska. Gdyby ją przedłużyć w naszą stronę, to przebiegłaby centralnie przez nasz dom. Bo horyzont wyglądał w ten sposób – las, malutka przerwa i ponownie las.

W latach pięćdziesiątych po drugiej stronie ulicy Paryskiej były pola uprawne.

Tak, pola i łąki. Dalej było lotnisko na Gocławiu. Między polami, obecnie gdzieś na wysokości ulicy Saskiej, stała powykrzywiana chatka, o której mówiło się, że jest „chatką ogrodnika”. Prawdopodobnie pomieszkiwał w niej jakiś rolnik zajmujący się tymi polami. Bardzo charakterystyczne w tym krajobrazie były topole o przedziwnych, fantazyjnych kształtach. Fotografowałem je w czasie spacerów, na które chodziłem z moimi synkami albo z psami.

Pamiętam zabawną historię z jednej z takich przechadzek. Powstał już wtedy ośrodek medyczny przy Saskiej. Obok była łąka, na której młodzież zrobiła sobie boisko. Stało tam kilka krzywych ławeczek. Z którymś z moich psów – Morusem albo Kiką – wracałem do domu z wieczornego spaceru. Zobaczyłem, że jakieś towarzystwo popija tam wódę. Chciałem ich ominąć szerokim łukiem, bo to nigdy nie wiadomo, ale pies mi się wyrwał i poleciał do nich. Nagle słyszę: „O jaki miły piesek! Masz tu piesku kiełbasę”. Myślę sobie: „No trudno, idę tam” i mówię do towarzystwa: „Bardzo państwa przepraszam, że mój pies tak państwa napastował”. W odpowiedzi usłyszałem: „Pan Wojtek! My się znamy!”. Okazało się, że jedną z osób była moja koleżanka z Łodzi, ze Zjednoczenia Przemysłu Gumowego. Był tam też znany mi reżyser filmowy (nie pamiętam już ani twarzy, ani nazwiska) i ich znajomi. Skończyło się na nocnym piciu wódki.

Ty kochasz psy, prawda?

Sama prawda. Nie wyobrażałem sobie życia w domu bez psów. Od zawsze mieliśmy psy. Przed wojną mieszkał z nami jamnik, w czasie wojny i po wojnie – inny jamnik. Potem miałem, kolejno, Kikę, Morusa, Kubusia i Omena.

Teraz mniej więcej od 10 lat nie masz już żadnego.

Jak się zestarzałem, zaczęło być to dla mnie coraz trudniejsze. Gdy umarł Omen – kundel przypominający czarnego owczarka – postanowiłem nie brać już kolejnego. Kontynuowałem jednak długo spacery – dwa razy dziennie. Jeszcze do zeszłego roku wychodziliśmy razem – ja i moje wszystkie ukochane psy.

Za co tak ceniłeś te czworonogi?

Za prostą obecność i bezwarunkową przyjaźń. Pamiętam taką historię z psem Kiką. Pracowałem wtedy na Żoliborzu, w Centralnym Ośrodku Rozwoju Techniki Usług Fotograficznych. Była jesień. Wróciłem do domu późno i zmęczony od razu położyłem się na tapczanie. Mnie się wtedy jakoś tak smutno z tego wszystkiego westchnęło. Kika miała posłanie pod biurkiem. Momentalnie zerwała się na równe nogi i podbiegła do mnie. Polizała po twarzy, złapała plastikowe opakowanie po szamponie i włożyła mi je w rękę, żebym się z nią bawił. Czy najmądrzejszy człowiek zareagowałby lepiej?

A gdzie spędzaliście czas wolny, kiedy mieszkaliście na Saskiej Kępie?

Często chodziliśmy nad Wisłę. Mieliśmy niedaleko do jej brzegu. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych było to bardzo popularne. Tłumy ludzi wypoczywały na plaży i w wodzie. Dużo osób żeglowało wówczas na Wiśle. Jednocześnie pamiętam, że woda wiślana była potwornie brudna i śmierdząca. Wtedy ścieki trafiały prosto do rzeki. Swoją drogą pływanie w Wiśle było też nie bardzo bezpieczne ze względu na liczne wiry i osuwające się dno.

Dobrze pływałeś?

Myślę, że nieźle. Przed wojną uczył mnie instruktor Rasiński. Do dziś, po osiemdziesięciu pięciu latach, jestem mu wdzięczy za te lekcje pływania, bo z pewnością kilka razy uratowały mi życie. A wyglądały tak. Było nas, młodych chłopaków, z pięciu. Staliśmy do piersi w wodzie. Nagle pan Rasiński z jakąś tyczką pod pachą powiedział do nas tak: „Słuchajcie chłopaki! Zaczniemy od konkursu. Weźcie głęboki wdech, złapcie się w kucki pod kolanami i zobaczymy, kto dłużej wytrzyma na dnie”. No to my się chcieliśmy pokazać oczywiście z jak najlepszej strony, ale nie minęło kilka sekund – jeden łepek na wierzchu, drugi łepek na wierzchu. Po chwili już wszystkie nasze głowy wystawały ponad powierzchnię. Rasiński popatrzył na nas i krzyknął: „Dlaczego wypływacie?! Dlaczego nie siedzicie na dnie?!”. Na to jeden z nas odpowiada płaczliwie: „Ale panie instruktorze, kiedy się nie da, bo woda wypycha”. Na to Rasiński: „A widzicie, cholery?! Miejcie zaufanie do wody, to was wypchnie”. To była lekcja!

Przydała ci się?

Tak! Zdarzyło mi się iść kiedyś środkiem Wisły. Ta rzeka ma bardzo zmienne dno. Idę, mam wodę nieco powyżej kostek i nagle osuwam się, bo zrobiło się kilka metrów głębokości, do tego jakiś wir. Biorę więc wdech, chwytam się pod kolanami i czekam aż mnie wypchnie – bo mam zaufanie do wody. Gdybym próbował z nią walczyć, pewnie bym utonął.

Mieszkanie na Saskiej Kępie było także ważnym miejscem twojej pracy – tu znajdowała się ciemnia fotograficzna.

Moja ciemnia mieściła się w łazience. Miałem szczęście, bo stolik – ten, który stoi w kuchni – wniesiony do łazienki, zajmuje miejsca tyle, co od wanny do drzwi i jeszcze pięć centymetrów zostaje. Do tego stolika przybiłem z przodu listewkę, by uczynić szufladę światłoszczelną. Na stoliku ustawiałem czeski powiększalnik Magnifax. Jeżeli kiedyś zastanawiałeś się, dlaczego półeczka na kosmetyki jest tak wysoko, to właśnie dlatego, żeby powiększalnik mógł się pod nią zmieścić. Na wannie leżała deska, na niej stał wywoływacz, przerywacz i utrwalacz, z kolei wanna z wodą służyła do płukania.

I co się potem działo w ciemni?

Najpierw wywoływałem filmy. Wywołuje się je w określonej temperaturze przez określoną liczbę minut. Brałem koreks, nalewałem do niego wywoływacz. Zakładałem błonę na szpulę, wkładałem do koreksu, zakręcałem go, wrzucałem do wanny i zapalałem światło. Wanna musiała być pełna wody o temperaturze dwudziestu pięciu stopni. Co mi koreks wypływał na powierzchnię, to ja go palcem w dół, tak żeby stuknął w dno i się obrócił. W ten sposób przez czas od pięciu do siedmiu minut wywoływałem film.

Potem było kopiowanie. Stał ten Magnifax pod półeczką, naświetlałem, wywoływałem, utrwalałem, przerywałem i wkładałem do wanny z wodą, która ciągle płynęła. Za wodę się wtedy płaciło tyle, co nic, więc można było jej używać i używać.

Praca w ciemni to była wówczas druga połowa procesu fotografowania. Pierwsza to oczywiście praca z aparatem. Jaki był twój pierwszy aparat?

Dostałem go od rodziców jeszcze jako nastolatek, przed wojną. Był to Vest Pocket Kodak Model B, nieduży aparat mieszkowy – otwierało się przednią ściankę, obiektyw był osadzony na mieszku, czyli na takiej harmonijce. Miał szalenie dziwny format – cztery centymetry szerokości, sześć i pół długości. Zdjęcia z tego aparatu są w moim albumie rodzinnym. Później Staszek Sommer pożyczył mi starego Contaxa – aparat najwyższej klasy, jak Leica czy Exakta, ale niestety, kiedy wszedł w moje posiadanie, był już bardzo zużyty i po zrobieniu zdjęcia, w momencie przesuwania filmu i naciągania migawki, nie podciągał jej do samego końca. W efekcie fotografowanie wymagało ode mnie dużo determinacji – za każdym razem, gdy chciałem zrobić zdjęcie, musiałem wyjąć obiektyw, a potem palcem podsunąć migawkę, założyć obiektyw i dopiero fotografować. A wszystko po to, by zrobić jedno zdjęcie. Po pobycie w Związku Radzieckim w 1958 roku kupiłem sobie Zorkę 3S, czyli – można powiedzieć – radziecką odpowiedź na niemiecką Leicę. To był bardzo dobry aparat. Długo nim fotografowałem, do momentu, gdy dorobiłem się aparatu Praktica.

Jak wyglądało twoje pierwsze spotkanie z Prakticą?

Dostałem kiedyś do wypróbowania chyba Prakticę 4. Wysłali ją do redakcji bez instrukcji. Byłem z siebie bardzo dumny, bo w przeciągu pół godziny rozgryzłem całkowicie fotografowanie nią, łącznie z dwiema metodami pomiaru światła – jedną przy pełnym otworze obiektywu, drugą przy przysłonie roboczej. Na tym skończył się sukces, a zaczęła hańba – przez dwa dni nie byłem w stanie otworzyć tylnej ścianki, by dostać się do filmu. W końcu, przypadkiem jakoś, za mocno chwyciłem pokrętło do cofania filmu i tylna ścianka odskoczyła. Odetchnąłem z ulgą.

Gdzie się wtedy kupowało aparaty?

Ponieważ dużo pisałem o fotografii, to żyłem w przyjaźni ze sklepami „Foto-optyka” i ich hurtownią. Moje kupowanie wyglądało tak, że jednego dnia zgłaszałem im zapotrzebowanie, a oni mówili: „Dobrze, niech pan przyjdzie jutro”. Przychodziłem, mrugałem, a oni wręczali mi przygotowaną wcześniej, dobrze zawiązaną paczkę, żeby ludzie nie widzieli, co w niej jest, bo byłaby awantura. Nie każdy mógł dostać wtedy aparat czy materiały światłoczułe.

3. Everyday life

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

We’re sitting in your flat in Saska Kępa, in Warsaw. Tell me, how did you and your parents come to live here?

We moved here in February or March of 1940. The owner of the building was a Jewish man named Sarna. Initially my parents wanted to rent a smaller place, but I talked them into getting a bigger one and subletting the two extra rooms. It turned out to be a very good move. During the occupation the three of us lived in one room and the income from the other two provided us with a living.

Let’s look outside the window. For almost eighty years this was the place from where you observed and took photos of changing Warsaw.

Oh, in those days you could see all the way to Wawer from here. Now there’s a flyover above the train tracks. Back then you’d drive at ground level, and the road went on and on all the way to Minsk. If you extended it in our direction, it would’ve gone straight through the middle of our building. All you could see on the horizon was forests, more forests, then a tiny gap, then forests again.

In the fifties the other side of Paryska Street was still covered with nothing but farmland.

Yes, it was all fields and meadows, and beyond that, the Gocław airport. Among the fields, more or less where Saska Street now runs, stood a little crooked cottage. Everyone called it ‘the gardener’s cottage’. I suppose it belonged to a farmer who stayed there from time to time while he tended his fields. The most prominent feature of the landscape was poplar trees, twisted into all sorts of fantastic, strange shapes. I liked to take photos of them when walking with my little boys or the dogs.

I remember one such walk. It was a funny story. At that point the Saska Hospital had already been built. There was a meadow next to it and local kids had made it into a football pitch. There were some wonky benches too. One evening I was going home after a walk with one of my dogs, Morus or Kika, when I saw a bunch of people sitting there and boozing. I wanted to give them a wide berth, because you never know, but my dog escaped and ran towards them. ‘Oh, look, what a nice little doggie’, they said. ‘Come, boy, here’s some sausage for you!’ I though, ‘oh well’, and I went over and said: ‘Please excuse my dog for bothering you’. And suddenly I heard: ‘Wojtek! Don’t you remember me?’ It turned out one of the group was a girl I used to work with, back in Łódź, at the Association of the Rubber Industry. Another one was a film director I’d met (but I can’t recall either his face or name). They were just hanging out with their friends. I ended up drinking vodka with them well into the night.

You love dogs, don’t you?

Absolutely. I can’t imagine living without dogs. We’ve always kept some. Before the war we had a dachshund, and another one during and after the war. In later years I had Kika, Morus, Kubuś and then Omen.

But you haven’t had any dogs for about ten years now.

It was getting too difficult as I got older. After Omen died – he was a mongrel and looked a bit like a black sheepdog – I decided not to get another one. But for a long time I still continued my walks, twice a day. I kept it up until last year: just me and all my beloved dogs.

What is it that endears these creatures to you so much?

Their simple presence and unconditional friendship. I remember one situation with my dog Kika. It was back when I was working at the Centre for the Development of Photography Technology, in Żoliborz. It was autumn. I came home late, very tired. I threw myself on the couch. And I sort of sighed to myself, quite sadly. Kika was on her bed under the desk. Within a second she jumped up and ran over to me. She licked my face, grabbed an old plastic shampoo bottle and put it in my hand so I would play with her. The smartest human being wouldn’t come up with a better reaction, would they?

Where did you spend your leisure time when you lived in Saska Kępa?

We often went down to the river. It wasn’t far. The banks were a very popular place in the fifties and sixties. Crowds of people relaxed on the beach and in the water. There was a lot of sailing. At the same time I remember that the river was horribly polluted and stinky. All the sewage went directly into the water. Swimming was not very safe either, there were a lot of whirlpools and sudden drops of the floor.

Were you a good swimmer?

A decent one, I think. I was taught before the war by Mr Rasiński. Even today, after eighty-five years, I’m still grateful to him for those lessons. Without doubt they saved my life on more than one occasion. My first lesson went like this: there were about five of us young boys and we stood in the water up to our chests. Mr Rasiński took a long pole under his arm and said: ‘Listen up, boys! We’ll start with a little competition. Take a deep breath, curl up with your arms clasped under your knees and let’s see who can stay on the bottom the longest’. Of course we all wanted to make a good impression on him, so in we went, but barely a second had passed, when lo and behold, one little head bobbed up, then another one. A moment later we were all back above the surface. Mr Rasiński stared at us and yelled: ‘Why are you all coming back up?! Why aren’t you staying on the bottom like I said?’ ‘But, Mister, we can’t, the water is pushing us back up’, complained one of the other boys. And then Mr Rasiński said: ‘Do you get it now, you little rascals? You must trust the water and it will always push you up’. What a great lesson!

Did it ever come in handy?

It did! Once I was walking in the middle of the river, ankles deep in the water. But the Vistula has a very uneven floor and suddenly I found myself under water because the ground simply dropped off a few meters, and, as if that wasn’t enough, there was a whirlpool. So I took a deep breath, clasped my arms under my knees and waited till I got pushed back up. I trusted the water. If I'd have fought, I’d probably have drowned.

The Saska Kępa flat was also important for your work. This is where you had your darkroom.

It was in the bathroom. I was lucky, because the table – the one from the kitchen – was exactly the same length as the space between the bathtub and the door, actually there was even a five centimeter gap. I nailed a small slat in front of the tabletop to make a lightproof drawer and I put a Czech Magnifax enlarger on top. If you ever wondered why the toiletries shelf is so high, well that’s so I could fit the enlarger underneath. I put a wood plank across the bathtub that served as a stand for the developer, the stop bath and the fixer, while the bathtub itself was used for washing the prints.

So what would happen in the darkroom?

First I developed film. You do it at a specific temperature for a specific time. I’d take the developing tank and fill it up. Then I’d fix the film on the reel, put it in the tank, close it with a lid, put it in the bathtub and turn the light on. The tub needed to be filled with twenty-five-degree warm water. Every time the tank bobbed up to the surface, I pushed it back in with my finger so it would hit the bottom and turn round. This would take five to seven minutes and then the film was developed.

Then you had to print the photo. With my Magnifax under the shelf I exposed the film, enlarged it, fixed it, then took it out and put it in the bathtub. All this time the water was running. Water cost nothing back then, you could use as much as you wanted.

But the darkroom was the second part of the process. First, of course, you had to actually take the photos. What was your first camera?

I got it from my parents as a teenager, back before the war. It was a Vest Pocket Kodak Model B, a small folding camera. You opened the front door and the lens was attached to bellows that looked a bit like a concertina. It was bizarrely sized: four by six and a half centimeters. I still have some photos taken with that Kodak in my family album. Later on, Staszek Sommer lent me an old Contax: it was a top-notch camera, just as good as a Leica or an Exakta. Unfortunately, by the time it fell into my hands it was already very old and every time you tried to rewind the film and draw the shutter it refused to go all the way. Which meant that taking a photo required a lot of determination. Every single time I had to take out the lens and pull the shutter up with my finger, then put the lens back on, all for the sake of one picture. After my visit to the Soviet Union in 1958, I bought myself a Zorka 3S. You might call it the Soviet answer to the German Leica. It was a very good camera and I used it for a long time until I finally switched to a Praktica.

What was your first experience with that brand?

I was tasked with trying it out, I think it was a Praktica 4. They sent it to the magazine's office without a user manual. I was very proud of myself because within thirty minutes I had it mostly figured out, including two ways of measuring light: one with full aperture, the other with a diaphragm. But that was the end of my success and the beginning of my shame. It took me two days to find out how to open the back so I could get to the film. Eventually, I accidentally grabbed the rewind knob too forcefully and the back simply jumped open, much to my relief.

Where did one buy a camera in those days?

I wrote a lot about photography, so I was on friendly terms with all the Foto-optyka shops and their wholesalers. If I wanted to buy anything, I’d just call them and tell them what I needed and they’d say: ‘Okay, come tomorrow’. And I’d go and give them a wink, and they’d hand me a package that was already waiting, well-wrapped, so that nobody could see what was in it, or else there could be trouble. Because not everyone in those days could get a camera or photosensitive materials.

Widok na tzw. „domek ogrodnika” albo „dworek Plechanowów” na Saskiej Kępie. W tle kamienice przy ulicy Paryskiej, początek lat 50.

———

The gardener's cottage or Plechanow Villa in Saska Kępa. In the background: the townhouses of Paryska Street, early 50’s

Widok z okna Wojciecha Tuszko na brukowaną ulicę Paryską, 1. połowa lat 50.

———

View of Paryska Street from the window of Wojciech Tuszko’s flat, early 50’s

Park Skaryszewski, 1961

———

Skaryszewski Park, 1961

Czytanie gazety w parku Skaryszewskim. Od lewej: Tomek Tuszko, Roman Mierzecki, Jadwiga Tuszko, 1. połowa lat 50.

———

Reading newspapers in Skaryszewski Park. L-R: Tomek Tuszko, Roman Mierzecki, Jadwiga Tuszko, early 50’s

Nad Wisłą na wysokości Saskiej Kępy, 1. połowa lat 50.

———

Vistula riverside by Saska Kępa, early 50’s

Wyścigi ślizgaczy wodnych przy moście Poniatowskiego, 1961

———

Boat race by Poniatowski Bridge, 1961

Nad Wisłą na wysokości Saskiej Kępy, 1. połowa lat 50.

———

Vistula riverside by Saska Kępa, early 50’s

Tomek i Witek Tuszko w kajakach, przystań wodna Akademickiego Związku Sportowego na Saskiej Kępie, 1. połowa lat 50.

———

Tomek & Witek Tuszko kayaking by the University Sports Union Marina in Saska Kępa, early 50’s

Tomek i Witek Tuszko na nartach, Saska Kępa, 1955

———

Tomek & Witek Tuszko skiing, Saska Kępa, 1955

Topole na Saskiej Kępie, 2. połowa lat 50.

———

Poplars in Saska Kępa, late 50’s

Widok z okna Wojciecha Tuszko na ulicę Paryską, 1970

———

View of Paryska Street from the window of Wojciech Tuszko’s flat, 1970

Widok z okna Wojciecha Tuszko na ulicę Paryską, 1962

———

View of Paryska Street from the window of Wojciech Tuszko’s flat, 1962

„Boicho” – miejsce gier i zabaw dla dzieci na Saskiej Kępie. W tle kościół na Placu Szembeka, 1963

———

‘Boicho’ Playground in Saska Kępa. In the background, the church in Szembeka Square, 1963

Gra w piłkę na Saskiej Kępie, 1970

———

Playing football in Saska Kępa, 1970

Wyjazd na obóz 7. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej. Drugi od prawej: jedenastoletni Tomek Tuszko, 1961

———

Scout team no. 7 going away to summer camp. 2nd from the left: Tomek Tuszko, 11 years old, 1961

Rynek Starego Miasta w Krakowie, 1. połowa lat 50.

———

Old Town Main Square in Krakow, early 50’s

Rynek Starego Miasta w Warszawie, 1. połowa lat 50.

———

Old Town Square in Warsaw, early 50’s

Uzdrowisko w Szczawnicy, 1. połowa lat 50.

———

Szczawnica spa, early 50’s

Jadwiga Tuszko i jej brat – Bronek Ciaś wracający z Pałacu Kultury i Nauki. W tle kościół Wszystkich Świętych przy placu Grzybowskim, 2. połowa lat 50.

———

Jadwiga Tuszko with her brother Bronek Ciaś, on the way back from the Palace of Culture and Science. In the background: All Saints’ Church in Grzybowski Square, late 50’s

Przed wejściem do kawiarni „Eskapada”, 1968

———

In front of Eskapada Café, 1968

Ulica Nowy Świat, 2. połowa lat 50.

———

Nowy Świat Street, late 50’s

W Parku Morskie Oko na Mokotowie, 1962

———

Morskie Oko Park in Warsaw, 1962

Nad Wisłą, 2. połowa lat 50.

———

By the Vistula, late 50’s

Widok z okna Wojciecha Tuszko na kino „Sawa” przy placu Przymierza, 1964

———

View of Cinema Sawa by Przymierze Square, from the window of Wojciech Tuszko’s flat, 1964

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, 1966

———

May 1st parade in Warsaw, 1966

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, 1966

———

May 1st parade in Warsaw, 1966

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, 1966

———

May 1st parade in Warsaw, 1966

Widok na neon Orbisu i iglicę Pałacu Kultury i Nauki, 1968

———

Orbis neon light and the top of the Palace of Culture and Science, 1968

Wędkarze nad Wisłą, 1970

———

Fishermen by the Vistula, 1970

Pochód pierwszomajowy, 1966

———

May 1st parade, 1966

Warszawa, 1966

———

Warsaw, 1966

Pochód pierwszomajowy, 1967

———

May 1st parade, 1967

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, 1968

———

May 1st parade in Warsaw, 1968

Pochód pierwszomajowy, 1967

———

May 1st parade, 1967

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, 1966

———

May 1st parade in Warsaw, 1966

Obchody Narodowego Święta Odrodzenia Polski na Stadionie Dziesięciolecia, 1960

———

Celebration of the National Day of the Rebirth of Poland at the 10th Anniversary Stadium, 1960

Zawody w przeciąganiu liny w ramach turnieju miast pomiędzy Skaryszewem a Jedlnią-Letniskiem, 1970

———

Tug-of-war during the Cities’ Competition, Skaryszew vs Jedlnia-Letnisko, 1970

Turniej miast pomiędzy Skaryszewem a Jedlnią--Letniskiem, 1970

———

Cities’ Competition, Skaryszew vs Jedlnia-Letnisko, 1970

Turniej miast pomiędzy Skaryszewem a Jedlnią--Letniskiem, 1970

———

Cities’ Competition, Skaryszew vs Jedlnia-Letnisko, 1970

Ekspedientka w kawiarence, 1970

———

Server at a café, 1970

Uczennica Szkoły Podstawowej nr 143 w Warszawie podczas ceremonii zakończenia roku, 1964

———

A pupil of Primary School No. 142 in Warsaw at the end-of-school-year ceremony, 1964

4. W podróży

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Ze względu na pracę sporo podróżowałeś.

Tak, choć głównie do krajów bloku wschodniego: Związku Radzieckiego, Czechosłowacji, Węgier, Bułgarii, NRD. Byłem też w Austrii i RFN. To dużo i niedużo. Sporo podróżowałem po Polsce, zarówno przy okazji wyjazdów służbowych, plenerów, wykładów, jak i po prostu w trakcie wakacji z rodziną i ze znajomymi.

Na czym polegała twoja praca jako popularyzatora fotografii? Czego uczyłeś w trakcie takich wyjazdowych wykładów?

Pamiętam, jak pojechałem poprowadzić wykład o fotografii dla żołnierzy, którzy stacjonowali wówczas w Żarach na Dolnym Śląsku. Przyjął nas tamtejszy kapitan oświatowy. Załatwiamy formalności i ten kapitan mówi: „No, panie inżynierze, ostrzegam, to dla pana prawdziwy egzamin – usną czy nie usną”. Myślę sobie, że jest źle, ale co robić, trzeba mówić. Wprowadził mnie do sali. Siedziało w niej kilkunastu żołnierzy. Zacząłem tak: „Kochani! Zaraz będę mówił, ale pozwólcie, że z ciekawości spytam, czy wyście przyszli, bo się interesujecie fotografią, czy może was tu przygnali?”. I nie zapomnę tego jęku, który wydobył się mniej więcej z drugiego rzędu: „Spędzili!”. Powiedziałem więc: „Słuchajcie, w takim razie strasznie was przepraszam, że będę wam zabierał czas. Nie chciałbym tego robić, ale skoro już się zobowiązałem, to obiecuję, że nie będę wam długo zawracał głowy”. I przeszedłem do rzeczy: „Jesteśmy w wojsku. Wojsko posługuje się planami, mapami. A mapy nie zrobisz bez zdjęcia lotniczego. Z kolei bez fotografii w podczerwieni nie wykryjesz zamaskowanego wroga. Chodzi o to, że tak naprawdę wojsko nie istnieje bez fotografii. Rozumiemy się?”. „Rozumiemy” – odpowiedzieli, więc dodałem: „A tak między nami – myślicie, że dziewczynie to nie zaimponujecie aparatem?”. Potem przez czterdzieści minut opowiadałem im o fotografii – trochę na poważnie, trochę żartem, a kapitan to mi nawet pogratulował, bo żołnierze nie posnęli. Musiałem iść na pociąg, a oni mieli jeszcze różne pytania i problemy, więc chyba aż dziesięciu z nich odprowadziło mnie aż do samej bramy koszar.

Jaka była twoja pierwsza poważna podróż zagraniczna?

W 1958 roku pojechałem z docentem Abramem Ostaszyńskim na trzymiesięczny staż do Związku Radzieckiego. Trasa Moskwa–Leningrad–Kijów. Pracowaliśmy wtedy nad związkami fluoroorganicznymi i z tego powodu odwiedzaliśmy tam różne placówki naukowe.

Jak wyglądała podróż na wschód?

To było kilka dni jazdy pociągiem. Z tą podróżą wiąże się historia ze zdjęciem, którego nie zrobiłem, choć bardzo chciałem.

Czego nie sfotografowałeś?

Jest poranek. Jedziemy przez Białoruś. Stoję w oknie wagonu i się rozglądam. Kolejarskie poletko wzdłuż torów, szerokie na dwa, a może nawet trzy metry, długie na pięćdziesiąt. Za oknem scena orki. Widzę jedną kobietę za pługiem i dwie kobiety przed nim. Te dwie, które idą przed nim, ciągną go. Normalnie z przodu pługa powinien stać koń. Taka była tam bieda. Aparat miałem, ale leżał w walizce na półce. Nie zdążyłbym go uruchomić. Nie było jeszcze wtedy konkursu World Press Photo, ale gdyby był i gdybym wtedy zrobił to zdjęcie, to kto wie, może dostałbym tę nagrodę? (śmiech)

Na twoich zdjęciach ze Związku Radzieckiego dużo jest scen ulicznych, mało z kolei laboratoriów chemicznych.

Byłem pod wrażeniem tego, co tam zobaczyłem. Spacerowałem, ile tylko się dało, spędzałem też czas, chodząc do muzeów i sklepów. Jak się w tamtych czasach weszło w Moskwie do metra, można było nim jeździć przez cały dzień bez wychodzenia na powierzchnię. Którejś niedzieli chyba osiem godzin jeździłem różnymi liniami bez przerwy i robiłem zdjęcia pasażerom. Dwa z nich lubię szczególnie. Pierwsze: wagon metra, przy drzwiach stoi młoda dziewczyna, z boku stoi facet i bardzo pożądliwie na nią spogląda. Drugie przedstawia pana, który ziewa, zmęczony po całym dniu pracy, a obok niego siedzi melancholijna babuleńka.

A co najbardziej zapamiętałeś z tego, co widziałeś?

Chyba staruszka, który pilnował ekspozycji w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie. Poszedłem tam któregoś dnia, by obejrzeć najważniejsze dzieła rosyjskiego malarstwa. Zacząłem od sal z odrodzeniem i barokiem, co stosunkowo mało mnie interesowało, więc szedłem dość szybko, mówiąc do siebie tylko: „Aha, aha, aha”. Potem zaczęła się druga połowa dziewiętnastego wieku, przede wszystkim impresjonizm, i od tego momentu zacząłem już coraz wolniej chodzić od obrazu do obrazu. Przeszedłem do następnej sali, ale chwilę potem wróciłem, by coś jeszcze dokładniej obejrzeć. Przy drzwiach siedział dziadzio, który jeśli akurat nie drzemał, mówił głośno, że pilnuje. Kiedy przechodziłem obok niego chyba trzeci raz, złapał mnie za rękę. Wytłumaczyłem mu, że z tym malarstwem mam dużo większy kontakt intelektualny, ale też emocjonalny. Jeszcze chwilę pochodziłem po sali i chciałem już iść dalej, ale pomyślałem, że co mi szkodzi pożegnać się z dziadziem. Podszedłem do niego, żegnam się, a on na to, że ma do mnie prośbę – jak będę mijał w kolejnych salach malarstwo rewolucyjne, to mam przejść szybko i nie patrzeć, bo jemu jest bardzo wstyd. Gdybym był agentem NKWD czy kimś takim, mógłbym sprawić, że za takie stwierdzenie co najmniej wyrzuciliby go z pracy. On się nie przejmował. Dokładnie to powiedział. Oczywiście przeszedłem te sale, nie oglądając, ale raz na jakiś czas rzuciłem okiem to na lewo, to na prawo. Do dziś pamiętam obraz wielkości mojej ściany w pokoju [osiem metrów szerokości; przyp. F.T.] – w tle dymiące kominy przemysłowe, od lewego brzegu biegnie do zakładu linia wysokiego napięcia. A cały prawy bok, od sufitu do podłogi, zajmuje profil towarzysza Stalina. Coś pięknego!

Czy – poza tym, że miałeś ze sobą aparat – ta podróż miała wymiar fotograficzny?

Zupełnym przypadkiem podróż ta stała się powodem mojego wyczynu publicystycznego. Podczas pobytu w Moskwie złożyłem wizytę zaprzyjaźnionemu z „Fotografią” miesięcznikowi „Sowieckoje Foto”. Bardzo miło mnie przyjęli, a ponieważ w tym czasie odbywała się tam wielka ogólnozwiązkowa wystawa fotograficzna, poprosili mnie, żebym napisał jej recenzję. Napisałem półtorej strony maszynopisu. Zapłacili bardzo dobrze. Kupiłem za to wielki hotelowy odkurzacz, który służył mi przez ponad czterdzieści lat. Okazało się jednak, że nie wydrukowali mojego artykułu. Po powrocie do Polski, ponieważ przywiozłem ze sobą notatki i ilustracje z tej wystawy, napisałem o niej duży artykuł do „Fotografii”. Na szczęście, a w sumie to może niestety, na tym się nie skończyło. W grudniu 1958 roku wpadłem na zebranie do Federacji Polskich Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych. Kilka minut się spóźniłem. Wszyscy już siedzieli, ale kiedy wszedłem, rozpoczęły się gromkie brawa, owacje i okrzyki: „Niech żyje!”. Nie rozumiałem, o co chodzi, ale pomyślałem, że skoro robią mnie w balona, to dołączę i wykrzyczałem: „Dziękuję! Dziękuję!”. Szybko okazało się, że oni krzyczeli na poważnie. Do Warszawy przyszło nowe „Sowieckoje Foto”, które ja miałem już w teczce, ale do którego nie zdążyłem jeszcze zajrzeć. Oni zdążyli i trochę przeczytali. Do grudniowego numeru dwie strony napisała Lidia Dyko, a zatytułowane były tak: Otkrytoje pismo Wojciechu Tuszko o realizmie w sowieckom iskusstwie, co oznaczało Otwarty list do Wojciecha Tuszko o realizmie w radzieckiej sztuce. Zostałem przez nią, delikatnie mówiąc, opiep***ny za to, że w tym moim artykule nie doceniłem realistycznych tradycji sztuki radzieckiej, i że zasugerowałem im formalizm, ponieważ pochwaliłem zdjęcie hokeisty, który był poruszony. I tak dalej. Dwie bite strony pouczeń. W redakcji „Fotografii” zapanowała konsternacja. Nikt nie wiedział, co z tym fantem zrobić. Zbyszek Dłubak, naczelny magazynu, wówczas mocno partyjny, powiedział w końcu tak: „Tłumaczyć się nie będziemy, a dyskutować nie możemy. W takim wypadku pomijamy milczeniem”. Dziś sobie myślę, że zostać tak solidnie skrytykowanym w radzieckiej gazecie to naprawdę był wielki sukces.

Nie miałeś potem z tego powodu żadnych problemów?

Nie, żadnych. Może gdybyśmy odpowiedzieli polemiką, to coś by się wydarzyło, a tak – sprawa po prostu ucichła. Epilog całej tej historii miał miejsce kilka lat później, kiedy Lidia Dyko przyjechała do Warszawy. Spotkaliśmy się i przy kieliszku wina powiedziała mi wtedy: „Wojtek, nie gniewaj się, musiałam. Takie były czasy”. I to prawda, takie właśnie były. Mam nadzieję, że nigdy już nie wrócą te dni, gdy jakiś pierwszy sekretarz czy pierwszy prezes będzie mógł narzucać dziennikarzom to, co mają napisać.

Okazuje się, że w fotografii może być bardzo dużo polityki.

Funkcjonowanie w tamtych czasach wymagało wiele zachowawczości. Była cenzura, ale wiedzieliśmy, jak ją ominąć. Dlatego naszym zdjęciom zwykle udawało się przez nią przejść. Cenzor podkochiwał się w naszej sekretarce, więc to ona zanosiła mu materiały. Nasze omijanie cenzury miało też jednak tragiczny skutek. W 1972 roku w którejś z bibliotek uniwersyteckich odkryto nieznane zdjęcia Jana Bułhaka. To nie były kojarzone z Bułhakiem krajobrazy, ale fotografie reportażowe. Znalezisko sensacyjne, dlatego poświęciliśmy mu duży artykuł. Naczelny – Zbyszek Dłubak jechał wtedy do Stanów, jego zastępczyni była na urlopie macierzyńskim i numer prowadziła dziewczyna, która pracowała z nami dopiero trzy miesiące. Na publikację zdjęć cenzor się zgodził, bo był zajęty uśmiechaniem się do naszej koleżanki.

Fotografie przedstawiały sceny z 1919 roku, gdy generał Belina-Prażmowski zajął Wilno. Podpisy, które poszły do druku, były oryginalnymi podpisami Bułhaka. Wojska polskie idą przez Wilno, a tam podpis: „Defilada”. Przed katedrą wileńską stoi wojsko, wszyscy patrzą w bok, a jedna osoba prosto w obiektyw. Bułhak podpisał to „Przed katedrą” czy coś takiego. A tą jedną osobą był Piłsudski. Litwini się wściekli, dzwonią do Moskwy, Moskwa do Komitetu Centralnego w Warszawie, a po drodze draka rośnie. Cały zespół redakcyjny „Fotografii” został wyrzucony. Zostawili tylko mnie, bo byłem technikiem, a ktoś musiał wiedzieć, co jest w której szufladzie. Podobno potem w Radiu Wolna Europa podejrzewali mnie o współpracę z komunistami.

Z polityką zetknąłem się także jako juror w międzynarodowych konkursach fotograficznych. Pamiętam, że w 1968 roku w czasie Praskiej Wiosny byłem jurorem w konkursie Interkamera. Było nas w sumie dwanaścioro oceniających z całego świata – ze Stanów Zjednoczonych – Michael Edelson, z Włoch – Cesario Colombo. Przyznawaliśmy nagrody „za postęp w dziedzinie fotografii”. Gdy zakończyliśmy pracę i ogłosiliśmy zwycięzców, udaliśmy się na kończący wydarzenie bankiet. Spotkałem tam jednego z ważniejszych polityków tamtego okresu, dzięki któremu Czechosłowacy mogli się cieszyć większą swobodą, mianowicie Josefa Smrkovskiego. Chwaliłem go i czeskie władze za te dokonania – że robią wspaniałą robotę. Niedługo później Smrkovský wraz z ówczesnym pierwszym sekretarzem czeskiej partii komunistycznej – Alexanderem Dubčekiem lecieli aresztowani do Moskwy. Rozpoczęła się operacja „Dunaj”, nasze władze wraz z innymi państwami Układu Warszawskiego wysłały czołgi, by stłumić dążenia wolnościowe Czechosłowaków.

4. On the road

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Your work gave you a lot of opportunities to travel.

Indeed, though it was mostly to Eastern Bloc countries: Soviet Union, Czechoslovakia, Hungary, Bulgaria, East Germany. I’ve also been to Austria and West Germany. It’s both a lot and not a lot. I also travelled extensively around Poland: for work, to take open air photos, for lectures, or simply when I went on holidays with family and friends.

What did you do as a promoter of photography? What did you teach at your guest lectures?

I remember once I went to teach a class to a group of soldiers in Żary in Lower Silesia. We were received by the unit’s education officer. As we were sorting out the formalities, he mentioned: ‘It’s going to be a real test for you. Let’s see if you can keep them awake’. I thought it was going to be a complete failure, but what can you do, I had to speak. He led me to a room with a dozen or so soldiers. This is how I started: ‘Dear boys! I’ll get to the point in a second, but first, just out of curiosity, I’d like to know if you’re here because you’re actually interested in photography or because they made you come?’ Someone in the second row gave a truly unforgettable groan: ‘They made us!’ ‘In that case I do apologise for taking up your time’, I said, ‘I wouldn’t have done it, except that I’ve already agreed. But I promise I won’t keep you here long’. And then I started: ‘You’re in the army now. The army needs maps. And you can’t make a good map without aerial imaging. Without infrared photography you won’t see a hidden enemy. What I’m trying to say is that, in fact, there is no army without photography. Do you understand?’ ‘Yes, we do’, they said. And then I added: ‘And just between us, don’t you think a camera is a good way to impress a girl?’ I went on and talked about photography for forty minutes, somewhat seriously, somewhat jokingly. When I was done, the captain congratulated me because no one had dozed off. On the contrary, they had lots of questions and concerns. About ten of them even walked me back to the barrack gates, because I was in a hurry to catch my train.

What was your first big foreign trip?

In 1958, I went with an associate professor named Abram Ostaszyński for a three-month internship to the Soviet Union. The route was Moscow-Leningrad-Kiev. We were working on organofluorines and visiting different research units to explore the subject.

How did your journey East look?

We basically spent days on end on the train. There was this one situation when I really wanted to take a photo, but couldn’t.

What was it?

It was in the morning, we were going through Belarus. I stood by the window of the carriage to look around. Along the tracks there was a strip of farmland, two or three meters wide, fifty meters long. It was being ploughed. I saw one woman behind the plough and two women in front. They were pulling it. Normally you’d have a horse for that. That’s how poor those people were. I had a camera with me but it was in my suitcase. I didn't have time to take it out. It was before the World Press Photo competition, but if it had existed and if I had taken that picture, who knows, maybe I'd have won? (laughing)

Your photos from the Soviet Union show a lot of street scenes and very few chemical labs.

I was very impressed with everything that I saw there. I walked as much as could and visited museums and shops. In those days you could walk through the Moscow underground and ride the trains all day long without once going back up. One Sunday I think I spent eight hours just riding different lines and taking photos of passengers. I have two favourite photos. The first one shows a train carriage with a young girl standing in the door. Next to her is a guy staring at her with very lustful eyes. The second one shows a gentleman yawning after a tiring day with a tiny melancholic old lady sitting next to him.

Out of everything you saw, what made the biggest impression on you?

I think it was an old guard at the State Tretyakov Gallery in Moscow. I went there one day to have a look at the most important Russian paintings. I started from the Renaissance and Baroque rooms. They held comparatively little interest for me, so I was walking quite fast, nodding to myself: ‘Uh-oh, uh-oh’. Finally I got to the second half of the nineteenth century, mostly Impressionism. That’s when I slowed down and started to really take everything in, painting by painting. I moved on to the next room but came back in a moment to have one last look at something. And there was this old chap sitting at the door. When he wasn’t dozing off, he would pronounce loudly that he’s watching. As I was passing him by for the third time or so he suddenly grabbed me by the hand. I explained that the paintings in this room speak to me on an intellectual level, an emotional level too. After a few more minutes I was finally ready to move on, but I thought: what’s the harm in saying bye to the nice old man? So I walked back to him and said goodbye and he asked me if I would do him a favour. When I moved on to the next rooms with revolutionary paintings, he asked, could I just walk fast and not look at them, because he’s very much ashamed of them. If I was an NKVD agent or something he could have lost his job for saying that kind of thing, if not worse. But he didn’t care. He said what he had to say. Of course I passed through that room without stopping, though once in a while I would take a peek to my right or left. I still remember one of the paintings, the size of a wall in my room [eight meters wide – F.T.]: the background was full of smoking factory stacks, on the left there was a high voltage line running to the plant. And on the right, all the way from the ceiling to the floor: Comrade Stalin’s profile. Amazing!

Apart from the fact that you took private photos, did this trip have any photography aspect to it?

By a complete accident it led to a journalistic incident. When I was in Moscow, I paid a visit to a photo monthly Sovieckoye Photo, who were on friendly terms with Fotografia. They received me with open arms and since there was a huge national exhibition on at the time, they asked me to review it for them. I wrote a page and a half on a typewriter. The pay was really good, enough to buy a huge hotel-grade Hoover vacuum which served me for the next forty years. The review itself was never published, but when I came back to Poland, I still had my notes and photos, so I wrote a big article about the exhibition for Fotografia. Luckily, or maybe unluckily, that wasn’t the end of it. In December 1958, I went to a meeting of the Polish Federation of Amateur Photography Societies. I was a little bit late and by the time I got there everyone was already seated. When I entered, they all started clapping, cheering and yelling: ‘Long live!’ I had no idea what was going on, but I thought: oh well, if they’re pulling my leg, I might as well play along, so I shouted: ‘Thank you! Thank you so much!’ It wasn’t long before it turned out they actually really meant it. The new issue of Sovieckoye Photo had just arrived in Warsaw. I had it in my bag but hadn't had time to look at it yet. My colleagues had. There was a two-page article by one Lidia Dyko, entitled: An Open Letter to Wojciech Tuszko about the Realism of Soviet Art. She thought that I was, to put it mildly, a f***ing disgrace for not appreciating the realistic tradition of Soviet art. She alleged that I preferred a formalist approach because I liked a photo of a hockey player, which was moved. And so on, and so on. Two full pages of exhortations. Back at the Fotografia office everyone was confused, no one had any idea how to deal with the situation. In the end, Zbyszek Dłubak, the editor-in-chief, who at the time was toeing the party line, said: ‘We’re not going to explain ourselves and we can’t engage in a discussion. So let’s just ignore it’. I now think that being bashed so thoroughly in a Soviet magazine was a great success.

And it didn’t lead to any repercussions?

No, none at all. Maybe if we had counter-attacked with a discussion, there would have been some reaction, but as it was, the subject just fizzled out. The epilogue of the story took place a few years later when Lidia Dyko came to Warsaw. We met up and she told me over a glass of wine: ‘Wojtek, I hope you’re not angry about that article. I had to. That’s just what it was like back then’. And she was right: that’s exactly what it was like back then. I hope we never again see the day when first secretaries or first directors or whoever dictate what to write to journalists.

So it turns out that photography can be quite political.

To live and work in those days required a lot of caution. There was censorship, but we had ways to deal with it. That’s why most of our photos made it through. The censor took a shine to our secretary so we always sent her to deliver materials. But one day that little trick ended in tragedy. In 1972, someone at some university library found previously unknown photos by Jan Bułhak. They weren’t his usual landscapes but report photos: a sensational find. We wrote a huge article about it. Our editor-in-chief, Zbyszek Dłubak, was just about to go to the States and his deputy was on maternity leave so the issue was being supervised by a girl who’d only been with us for three months. The censor, busy flashing smiles at our colleague, approved all the photos. They were images from 1919, when General Belina-Prażmowski took Vilnius. The titles we published were the originals by Bułhak. So a photo of the Polish military marching through Vilnius was signed: A Parade. Another photo showed the army standing in front of a Vilnius cathedral with everyone looking to the side except for one person who was staring straight into the camera. Bułhak signed it: In front of the cathedral or something like that. That one person was Piłsudski. Lithuanians were livid. They called Moscow, Moscow called the Central Committee in Warsaw, things really escalated. All of the editorial staff of the magazine were fired. As a technical worker, I was the only one they kept. They needed someone who knew where everything was. I heard later that Radio Free Europe suspected me of working for the communists.

My second brush with the world of politics was as a member of the jury at the Interkamera International Photography Competition in 1968, during the Prague Spring. There were twelve of us jurors, from all over the world: Michael Edelson from the United States, Cesario Colombo from Italy. We were supposed to award those who ‘furthered the field of photography’. After we declared the winners, we went to a banquet marking the end of the event. That was where I met one of the key politicians of that period, a man who gave Czechoslovakia more freedoms: Josef Smrkovský. I praised him and the Czech leadership for their achievements, I said they were doing a splendid job. Not long after, Smrkovský and the First Secretary of the Czech Communist Party Alexander Dubček were flown to Moscow under arrest. Operation Danube had begun and the Polish leadership together with other countries of the Warsaw Pact sent tanks to quell the Czechoslovakians’ fight for freedom.

Witek, Tomek i Jadwiga Tuszko czekający na przystanku w Piekiełku, 2. połowa lat 50.

———

Witek, Tomek & Jadwiga Tuszko waiting at a bus stop in Piekiełko, late 50’s

Moskwa, 1958

———

Moscow, 1958

Metro w Moskwie, 1958

———

Moscow metro, 1958

Moskwa, 1958

———

Moscow, 1958

Wystawa techniki w Moskwie, 1958

———

Technology show in Moscow, 1958

Moskwa, 1958

———

Moscow, 1958

Leningrad, 1958

———

Leningrad, 1958

Moskwa, 1958

———

Moscow, 1958

Mazury, 1. połowa lat 50.

———

Mazury, early 50’s

Mazury, 1. połowa lat 50.

———

Mazury, early 50’s

Konduktorka, 1974

———

Ticket inspector, 1974

Podhale, 2. połowa lat 50.

———

Podhale, late 50’s

Przeprawa przez Bug, 1963

———

Crossing the Bug, 1963

Pociąg z Zakopanego do Krakowa, 2. połowa lat 50.

———

On the train from Zakopane to Krakow, late 50’s

Rokiciny Podhalańskie, 1965

Rozlewisko Bugu, 1961

———

The floodplains around the Bug, 1961

Tomek i Witek Tuszko w Mężeninie, 1. połowa lat 50.

———

Tomek & Witek Tuszko in Mężenin, early 50’s

Miejscowe dziewczynki w Mężeninie, 1. połowa lat 50.

———

Local girls from Mężenin, early 50’s

Mężenin, 1. połowa lat 50.

———

Mężenin, early 50’s

Wieś w Polsce, 1962

———

Polish countryside, 1962

Sprzedaż uliczna w Zakopanem, 2. połowa lat 50.

———

Street sellers in Zakopane, late 50’s

Jadwiga Tuszko na wakacjach w Rokicinach Podhalańskich, 1960

———

Jadwiga Tuszko on holiday in Rokiciny Podhalańskie, 1960

Tomek i Witek Tuszko na wakacjach w Rokicinach Podhalańskich, 1959

———

Tomek & Witek Tuszko on holiday in Rokiciny Podhalańskie, 1959

Wycieczka pod Warszawę. Oparci o stóg: kuzynka i kuzyn Wojciecha Tuszko – Alicja i Tadeusz Macińscy, 1959

———

A daytrip outside Warsaw. By the haystack: Wojciech Tuszko’s cousins, Alicja & Tadeusz Maciński, 1959

Podhale, 2. połowa lat 50.

———

Podhale, late 50’s

Wycieczka pod Warszawę, 1959

———

A daytrip outside of Warsaw, 1959

Witek i Tomek Tuszko na wycieczce w Tatrach, 1961

———

Witek & Tomek Tuszko on a trip to the Tatra Mountains, 1961

Tomek, Jadwiga i Witek Tuszko na wakacjach na Podhalu, 2. połowa lat 50.

———

Tomek, Jadwiga & Witek Tuszko on holiday in Podhale, late 50’s

Rokiciny Podhalańskie, 1959

Rokiciny Podhalańskie, 1959

Rokiciny Podhalańskie, 1959

Odpust z okazji święta Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Ruskowie, 1963

———

Parish fair on Assumption Day, Rusków, 1963

Odpust z okazji święta Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Ruskowie, 1963

———

Parish fair on Assumption Day, Rusków, 1963

Wesele, 1972

———

A wedding, 1972

Wesele, 1973

———

A wedding, 1973

Rokiciny Podhalańskie, 1959

Miejscowe dzieci w Mężeninie, 1963

———

Local children in Mężenin, 1963

Rokiciny Podhalańskie, 1959

Zdjęcie zbiorowe po żniwach. W tle młocarnia, Mężenin, 1961

———

Group photo after the harvest. In the background: a thresher, Mężenin, 1961

Tatry, 1966

———

Tatra Mountains, 1966

Tatry, 1966

———

Tatra Mountains, 1966

5. Bliscy

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Twoje zdjęcia z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych to przede wszystkim zdjęcia rodzinne. Przedstawiają chwile, które spędzaliście wspólnie. Dużo w nich ujmujących widoków z codziennego życia na Saskiej Kępie, ale chyba najwięcej przyjemności sprawia mi oglądania zdjęć z waszych wakacji. Gdzie wtedy jeździliście?

Były dwa takie miejsca, w które zwykle jeździliśmy na wakacje z Jadwigą i chłopcami – na Podlasie do Mężenina albo w góry do Rokicin Podhalańskich. Mieliśmy tam zaprzyjaźnionych gospodarzy, u których się zatrzymywaliśmy – my im płaciliśmy, oni się nami opiekowali, karmili czy wozili na dworzec. Uczestniczyliśmy w ich codziennym życiu, dlatego wśród moich fotografii zobaczysz sporo zdjęć wiejskiej codzienności. Jako osoba z aparatem byłem tam swego rodzaju atrakcją – ludzie prosili, żebym im robił zdjęcia. Pamiętam, że kiedy gospodarze zwracali się do mnie z tą prośbą, przygotowania zajmowały im kilka dobrych chwil. Zależało im na tym, by wyglądać odświętnie, więc przywdziewali niedzielne stroje. Zanim oni byli gotowi, przed obiektywem miałem już ustawionych dwadzieścia innych osób, które także chciały, bym je uwiecznił.

Spędzane tam wakacje były atrakcją szczególnie dla Tomka i Witka, którzy mieli gdzie się wyszaleć. Biegali po polach, kąpali się w rzece. Ich zabawom nie było końca. Lubiliśmy razem chodzić na długie spacery – najpiękniejsze z nich były nad Bugiem. My szliśmy po jednej jego stronie, po wysokim brzegu, a po drugiej stronie, za niskim brzegiem, rozpościerała się podmokła równina po sam horyzont. Właściwie to często linii horyzontu nie było widać – ziemia płynnie przechodziła w niebo. Gdzieniegdzie ten płaski pejzaż przerywały pojedyncze wysokie topole. Do końca życia pamięta się takie widoki.

Dziś już niestety się ich nie uświadczy – podobno te równiny gęsto zarosły drzewami.

Dziś już pewnie byś też nie odnalazł starego lasku wierzbowego niedaleko Mężenina. Ze względu na wiek tworzących go drzew, był przez miejscowych nazywany „świętym gajem”. Chodziło się do niego najczęściej wieczorem, ponieważ najlepiej wyglądał przy świetle księżyca. Któregoś wieczoru poszliśmy tam z synkami, Jadwigą i znajomymi. Był już zupełny mrok, a my dreptaliśmy wzdłuż rzeki. Powiedziałem do towarzystwa: „Słuchajcie! Na tych łąkach mogą rosnąć pieczarki, więc bądźcie uważni, to może coś zbierzemy”. Wszyscy w śmiech, bo przecież jak można w nocy zbierać grzyby. Nagle Tomuś, nic nikomu nie mówiąc, zaczyna biec w głąb ciemnej łąki. Patrzymy, a jakieś pięćdziesiąt metrów od nas w świetle księżyca widać białą pieczarkę. To światło było tak mocne, że rzeczywiście zbieraliśmy tamtej nocy grzyby.

Przyroda w tych rejonach była niezwykła, co krok spotykało się dzikie zwierzęta. Pamiętam, że w lesie było takie miejsce, które pokazywaliśmy naszym gościom. Rosła w nim wielka lipa. Jej gruby konar po trzech metrach rozdzielał się na dwie części i tam, między nimi, znajdowała się dziupla. Po cichutku podchodziłem, pokazywałem znajomym drzewo, brałem duży patyk i z całej siły „bęc” w ten pień! Wtedy z dziupli wylatywał puchacz.

Czy to ładnie tak straszyć puchacza?

Pewnie, że to nie wypada. Zrobiłem to może ze dwa lub trzy razy, żeby pokazać znajomym.

Mam nadzieję, że innych zwierząt poza puchaczem już nie straszyłeś.

Myślę, niestety, że mogło się to zdarzyć. Raz o zmroku wracałem z synkami z lasu. Biegliśmy ścieżką i nagle zobaczyłem, że na drodze przede mną coś się poruszyło. Chciałem się zatrzymać, by tego nie zdeptać. Próbując złapać równowagę, chwyciłem drzewo i zahamowałem. Zawróciłem sprawdzić, co to było. Namacałem. To był jeż, który ze strachu zmienił się w kolczastą kulkę. Zabrałem go do domu i postawiłem na stole. Jeż – „tup, tup, tup” – chodzi po stole. Chciałem go sfotografować, ale jednak szybko okazało się, że jest to zupełnie niemożliwe. Można było tupać, wrzeszczeć, klaskać, a jeż nie reagował. Kiedy jednak przymierzałem się z aparatem, by zrobić zdjęcie, i naciskałem spust, to jeż – na dźwięk migawki – podskakiwał. Tak było za każdym razem.

Opowiedz trochę o życiu towarzyskim. Kto był twoim najlepszym przyjacielem?

To na pewno zależało od okresu. Przez długie lata był nim wspomniany wcześniej Staszek Sommer – to dzięki niemu znalazłem się w redakcji „Fotografii”. Staszek był bardzo serdecznym przyjacielem. Z wykształcenia chemik, pracował na uniwersytecie, gdzie mieliśmy wielu wspólnych znajomych. Staszek miał ciężkie doświadczenia wojenne, które zawsze w nim siedziały. Nie lubił o nich specjalnie opowiadać. Będąc żołnierzem Armii Krajowej, brał udział w walkach na Wołyniu, za co został później odznaczony orderem „Virtuti Militari”.

Kolegowaliśmy się szczególnie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych – wychodziliśmy na rozmaite przyjęcia i prywatki. Pamiętam jak Staszek zabrał mnie i Janusza Oszczapowicza do swojego kuzyna malarza. To było w śródmiejskiej kamienicy na ulicy Pankiewicza. Siedzieliśmy, piliśmy i w pewnym momencie dołączył do nas Władysław Broniewski, co było nie lada wydarzeniem. Obecny na tamtym spotkaniu Oszczapowicz, tak jak ja i Staszek, był chemikiem, pracownikiem uniwersytetu. Rozmawialiśmy, śmialiśmy się i Janusz w pewnym momencie zaczął o czymś strasznie górnolotnie piep***ć. Broniewski, nie mogąc znieść tego gadania, zwrócił się do niego: „Ha, Dwa, Es, O, Cztery, idź pan do cholery!”. Często powtarzam, że jest to jedyny wiersz Broniewskiego, który do tej pory nie został opublikowany, ani – co więcej – zapisany. Tamten wieczór był na tyle udany, że jak wracaliśmy piechotą, to – razem z Broniewskim – z mostu Poniatowskiego wymiotowaliśmy do Wisły (śmiech).

Słabość do Broniewskiego ci pozostała. Pamiętam, że recytowałeś mi jego wiersze, kiedy byłem młodszy.

Pamiętam, jak zwiedzałem z jakąś grupą przypadkowych osób w czasach PRL-u Muzeum Broniewskiego. Jak Broniewski wrócił po wojnie, dostał willę. W niej umarł. To tam właśnie powstało to Muzeum. Otworzył nam młody człowiek. Przedstawił się jako kustosz i powiedział, że pisze doktorat z twórczości Broniewskiego. Mówił bardzo interesująco i żywo, ale też – jak to za socjalizmu – według konkretnego scenariusza, między innymi o tym, że Broniewski był pierwszy raz internowany jeszcze za szkolnych czasów w Płocku. Mnie wtedy uderzyło. Udając, że się zastanawiam, powiedziałem tak: „Ale zaraz, zaraz, a kiedy Broniewski był ostatni raz aresztowany?”. On spojrzał na mnie i odparł:„Proszę pana, w 1942 roku”. Mnie się na to gęba rozjaśniła i powiedziałem: „Racja! Droga wiodła z daleka”, a on się uśmiechnął od ucha do ucha i odparł: „Ja te norweskie wystrzały…”. Ludzie patrzyli na nas jak na dwóch wariatów. Przewodnik się rozkręcił i zaczął mówić, że Broniewski – mimo swoich lewicowych przekonań – był wielkim wielbicielem marszałka Piłsudskiego, co było wtedy stwierdzeniem niecenzuralnym. Bo wiesz, co myśmy między sobą powiedzieli?

Co?

To jest wiersz Broniewskiego pod tytułem Droga – „Droga wiodła z daleka, droga wiodła przez Narvik / do Warszawy, Lwowa i Wilna, do Wisły, Bugu i Narwi. / Wiadomo, że nie zginęła. Wiadomo: póki żyjemy. / Podchorąży, dowódco drużyny, uważaj na erkaemy, pilnie szukaj kierunku, prowadź sprawnie a prosto… / Ja te norweskie wystrzały w celi słyszałem nad Moskwą”. Broniewski był w 1942 roku aresztowany przez Rosjan i siedział w więzieniu w Moskwie.

Przez lata pracy z fotografią nie pokazywałeś swoich prac. Co na to twoi znajomi?

Dowiedziałem się, że wśród kolegów chodziło powiedzonko: „Tuszko nam się mądrzy, a sam nie umie zrobić zdjęcia”. Fotografowałem nie po to, żeby je wystawiać – musiałem testować aparaty, materiały światłoczułe, ale też po prostu dlatego, że to lubiłem. Na pewno nie fotografowałem z powodu ambicji, by komuś je pokazywać. Bałem się, jak moje środowisko będzie to oceniać. Z tym strachem paradoksalnie wiąże się jedno z moich najmilszych wspomnień. Ładnych parę lat temu odbyło się walne zebranie Związku Polskich Artystów Fotografików, na którym mieli mi przyznać tytuł honorowego członka. Mnie się pomyślało, jak ludzie są zawistni, jak lubią kopnąć w kostkę. A nuż ktoś wyskoczy i zapyta: „Czy ktokolwiek widział zdjęcia Tuszko?”. Andrzej Świetlik w imieniu zarządu zgłaszał wniosek o przyznanie koledze Wojciechowi Tuszko tytułu honorowego członka Związku: „Kto jest za przyjęciem, proszę podnieść rękę”. Zacząłem nasłuchiwać, ale nie było żadnego sprzeciwu, tylko zza pleców usłyszałem, do dziś nie wiem przez kogo wypowiedziane: „A można oburącz?”.

Tak bałeś się krytyki, bo sam nieraz ostro krytykowałeś swoich kolegów po fachu.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych podstawowym podręcznikiem do fotografii była Fotografia Tadeusza Cypriana – wybitnego fotografika i profesora prawa na Uniwersytecie Poznańskim. Zacząłem czytać i ręce mi opadły. Tyle błędów technicznych. Wytykałem błędy w jednym wydaniu, w drugim wydaniu. Wreszcie przy szóstym nie wytrzymałem i opublikowałem w „Fotografii” artykuł na półtorej strony zatytułowany Ostatnie wydanie książki Cypriana. Wymieniłem w nim wszystkie błędy i w ostatnim akapicie napisałem tak: „Mam nadzieję, że to ostatnie wydanie książki, bo nieuczciwością jest wydawanie takich książek”. Pocztą pantoflową dowiedziałem się, że Cyprian chciał mnie podać do sądu za słowo „nieuczciwość”. Był prawnikiem, zorientował się więc, że bym z nim wygrał. Jeżeli ja wytknąłem błędy w czwartym wydaniu, a one są powtórzone w szóstym, to jest to już nieuczciwość. Po tej recenzji wydawnictwo przekazało książkę do obszernej recenzji wydawniczej. Rozmawiałem później z profesorem Ilińskim, któremu to zostało zlecone. On się śmiał i jednocześnie strasznie klął. Powiedział do mnie: „Panie Wojtku, że ja się tego podjąłem! Błędów było tak dużo, że napisałem drugą książkę”. To było około trzystu stron maszynopisu recenzji, która kończyła się opinią, że „książka nie nadaję się do wydania i nie może być podstawą do kolejnych wydań”. Tym samym skończyła się książka Cypriana.

Swoją drogą, Tadeusz Cyprian był wybitnym prawnikiem. Jako prokurator reprezentował Polskę na procesie zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze. Poziom wiedzy prawniczej reprezentował wysoki. Niemniej złośliwi prawnicy twierdzili, że prawnik to jest żaden, ale świetnie fotografuje. Natomiast fotograficy twierdzili, że fotografuje do niczego, ale jest świetnym prawnikiem. Ale to już tylko dowcipy, bo facet był na wysokim poziomie.

Od końca lat osiemdziesiątych, będąc już na emeryturze, skupiłeś się na krytyce fotograficznej…

Tak, ostatnie trzydzieści lat to prawie wyłącznie pisanie o wystawach fotograficznych do „Foto-Kuriera”. To była aktywna emerytura. Zdarzało się, że chodziłem na kilka wernisaży jednego wieczora. I tak właściwie do ostatnich lat. Choć przyznam, że nie było łatwo, bo od 2002 roku prawie nic nie widzę.

Co się wówczas wydarzyło?

To był rok 2002. W wyniku błędu lekarskiego podczas operacji gorszego oka, do drugiego, zdrowego, wdało się zakażenie, w związku z czym należało oko wyciąć. Nie wiem, czy to, co wtedy czułem, można nazwać rozpaczą. Na pewno byłem zupełnie zagubiony. Myślałem: „Ja nie wiem, czym ja się teraz będę zajmował”. W swoim życiu robiłem trzy rzeczy – czytałem, pisałem i fotografowałem. I właśnie tych trzech rzeczy nie mogłem dalej robić. Z tego stanu zagubienia wyprowadził mnie cudowny człowiek, jakim jest moja żona – Jadwiga. Tak się mną zaopiekowała, że mogłem nadal pisać o fotografii. Wyglądało to tak, że na wernisaże jeździłem sam, bo Warszawę znam bardzo dobrze. Czasem umawiałem się z kolegami, żeby było mi trochę raźniej. Wystawy oglądałem kątem oka – jedyną częścią, przez którą jestem w stanie cokolwiek dostrzec. To, czego nie mogłem zobaczyć, uzupełniałem rozmowami. Wernisaże to przecież miłe, towarzyskie sytuacje. Każdy ma coś do powiedzenia, każdy ma jakąś opinię. Oczywiście na wydarzeniu jest też autor, którego można poprosić o komentarz. Zbierałem materiały i wracałem do domu, gdzie siadaliśmy z Jadwigą przed maszyną do pisania. Ja dyktowałem, ona notowała. Gotowy tekst w wersji analogowej braliśmy ze sobą przy okazji coniedzielnych wizyt w Falenicy u mojego syna Tomka. Tam tekst był przepisywany do komputera i wysyłany wraz z ilustracjami do redakcji. Jak widzisz, proces był naprawdę skomplikowany i gdyby nie życzliwość i zaangażowanie innych osób, moje pisanie nie byłoby możliwe. Bardzo wam wszystkim dziękuję!

5. Near and dear

Feliks Tuszko

Wojciech Tuszko

Your photos from the fifties and sixties are mostly family photos. There are a lot of touching snapshots of everyday life in Saska Kępa, but I think the ones I like the most are from holidays. Where did you use to go?

There were two places where we usually went on holidays with Jadwiga and the boys: Mężenin in Podlasie and Rokiciny Podhalańskie in the mountains. We always stayed with the same hosts, they became like friends. We paid them and they took care of us, cooked us meals and drove us to the train station. We were a part of their everyday life, so my photos reflect a lot of the realities of daily life in the countryside. As an owner of a camera I was a sort of attraction for the locals. People asked me to take their picture. I remember it took the farmers quite a long time to prepare themselves for a shoot. They'd want to look as good as possible so they’d put on their Sunday best. By the time they were ready I'd have another twenty people lined up, also asking if I could photograph them for posterity.

Those trips were especially fun for Tomek and Witek; they finally had somewhere to let off steam. They’d run around the fields and swim in the river, there was no end to their games. We liked to take long walks together. The most picturesque ones were by the Bug. We’d go along the high bank and across the water. Beyond the low bank you could see a marshy flatland stretching all the way to the horizon. Actually, quite often you couldn’t even see the horizon: the ground simply morphed into the sky. From time to time the flat landscape was interrupted by a single tall poplar. It’s the kind of view that stays with you forever.

Today it wouldn’t be the same. I’ve heard those plains are overgrown with thickets of trees now.

Another thing you probably wouldn’t see today is the old willow wood not far from Mężenin. The trees were so old the locals called that place ‘the sacred grove’. The best time to go there was in the evening because it looked best in the moonlight. One night we went there with our sons and some friends. It was completely dark. ‘Listen!’ I said as we trudged along the river, ‘There might be some mushrooms growing in these meadows. Look carefully and we might find some!’ Everyone laughed: picking mushrooms at night, indeed! Then suddenly my little Tomek broke into a run without a word and scampered away into the dark field. We stared in his direction and there, about fifty meters away from us in the moonlight, we saw a white champignon. The moon was shining so bright that we actually did end up picking mushrooms in the middle of the night.

That place was just stunning, every step you took you could bump into wild animals. There was one place in the forest where we always took our friends to see a huge linden tree. Its thick trunk forked out at three meters and there, between the two branches, was a hollow. I’d creep up quietly, show the tree to my friends, take a big stick and, wham, smash the trunk with it. And then an eagle-owl would fly out.

That wasn’t very nice, scaring a bird, was it?

Sure it wasn’t. I only did it twice or maybe three times, just to show my friends.

I hope that, apart from the eagle-owls, you didn’t go around scaring other animals.

I’m afraid I might have once or twice. One day I was going home with my boys at dusk. We were running along the path when suddenly something twitched right in front of me. I skipped, not wanting to step on it, and held onto a tree to avoid falling. Then I turned around to see what it was. I reached out my hand. It was a hedgehog, so scared that it curled up into a spiky ball. I took it home and put it on the table. The hedgehog just trotted this way and that. I wanted to photograph it with the spikes out, but it turned out to be impossible. You could stomp, shout or clap loudly, but the hedgehog simply refused to react. But as soon as I approached it with a camera and pressed the button, the sound of the shutter made it jump straight away. Every single time.

Tell me about your social life. Who was your best friend?

It depended on the period of my life. For many years, my closest friend was Staszek Sommer, whom I mentioned before. It was because of him that I ended up working for Fotografia. Staszek was a very dear friend. He studied chemistry just like me and worked at a university, so we had a lot of mutual friends. He’d been through a lot during the war and it stayed with him forever. But he didn’t like to talk about it. As a soldier of the Home Army he fought in Wołyń. Later he was awarded the Virtuti Militari.

We were very close especially during the fifties and the sixties. We’d go out partying together. I remember one time when he took me and Janusz Oszczapowicz to see his cousin, a painter, who lived in the city centre on Pankiewicza Street. We were sitting there drinking, when suddenly we were joined by the famous poet Władysław Broniewski. It was a really big deal. Like myself and Staszek, Oszczapowicz was also a chemist and worked at the university. We kept on chatting and laughing, until at one point he started spouting some pompous bulls**t. Broniewski couldn’t stand it. Finally he said: ‘A, L, two O three, off to hell with thee!’ I’d say it’s his only poem that hasn’t been published yet, or even written down. But it was a really fun night and later we all walked home together by foot and ended up vomiting into the river with Broniewski. (laughing)

That weakness for Broniewski stayed with you for good. I remember when I was younger you used to recite his poems to me.

Once, back in communist times, I was touring Broniewski’s home with a group of people. After his return from the war he was given a villa. He died there and later it was set up as a museum. We were let in by a young man. He said that he was the curator and he was writing a PhD on Broniewski’s poetry. He talked very animatedly and said a lot of interesting things, but since it was back in the socialist era, everything he said had to be in line with the party narrative. At one point, he mentioned that the first time Broniewski was interned was back when he was at school. Something came over me then, so I asked, pretending not to remember: ‘Wait a second… And when was the last time he was interned?’ The guy looked at me and replied: ‘In 1942, sir’. I smiled and said: ‘Right! It was a long road’. He grinned and followed it up with: ‘The shots of the Norwegians…’. Everyone was staring at us like we were mad, but the guide suddenly relaxed and started talking about how Broniewski, despite his leftist leanings, was a huge admirer of Marshal Piłsudski. In those days it was an unacceptable thing to say, all because of our short exchange. Do you know what it meant, what we said to each other?

What?

We were quoting a poem by Broniewski, The Road. The last verse goes: ‘The shots of the Norwegians, I heard them in my Moscow cell’. In 1942, Broniewski was arrested by the Russians and locked up in a Moscow prison.

You were involved with photography for so many years, yet you'd never shown your own work. What did your friends think of that?

I later found out they used to laugh at me: ‘He’s such a know-it-all, but can’t take a photo himself’. But I didn’t take photos to exhibit them, I did it because I had to test the cameras and the film, and because I enjoyed it, plain and simple. The last thing on my mind was showing them off. I worried about how my circles would judge my work. But, ironically, that fear led to one of my favourite memories. Quite a few years ago there was a general meeting of the Polish Art Photographers’ Union and they were planning to make me an honorary member. I was anxious. People like to trip you up if they’re jealous, so I thought someone might stand up and say: ‘Has anyone actually seen any photos by Tuszko?’ So then Andrzej Świetlik, as a member of the board, submitted a motion to award Mr Wojciech Tuszko the title of an Honorary Member. ‘All ayes please raise your hand’. I listened, but not one person objected, and someone behind me, I don’t know who it was, even said: ‘Can I raise both hands?’

You were scared of criticism because you yourself could be quite a harsh critic of your colleagues.

In the fifties and the sixties the leading photography textbook was Fotografia by Tadeusz Cyprian, an outstanding photographer and a professor of law at Poznań University. But when I started to read it… There were just no words for it. So many technical errors. I pointed them out in one edition, then in another, until finally, by the sixth edition I cracked and wrote a huge article for our magazine, with the title: The last edition of Cyprian’s book. I listed all the mistakes and finished off with: ‘I hope there won’t be any other editions after this one, because publishing books like these is dishonest’. I heard a rumour that Cyprian wanted to sue me for that word, dishonesty. But as a lawyer he must have realised I’d win. Because if I pointed out certain mistakes in the fourth edition and they were still there in the sixth, then yes, it was dishonest. After my article the publisher ordered a detailed expert review of the book from professor Iliński. When I talked to him about it later, he said he was laughing his head off and cursing to high heaven all at the same time. ‘Wojtek!’ he said to me, ‘I can’t believe I agreed to do that! There were so many errors I practically had to write another book just to list them!’ His review took about 300 pages. It summed up with the statement: 'This book is not fit to be published and cannot be the basis for future editions'. And that was the end of Cyprian’s book.

But by the way, Cyprian really was a splendid lawyer. He represented Poland as a prosecutor at the Nuremberg trial. He had great legal expertise. Still, malicious lawyers said he wasn’t much of a lawyer but a great photographer, whereas malicious photographers said his photos were rubbish, but that he was a great lawyer. But it was all in jest, overall he was a top-notch fellow.

Starting from the late eighties, when you retired, you focused on photographic critique…

Yes, the last thirty years were almost exclusively about writing reviews of exhibitions for Foto-Kurier. Quite an active retirement. There were days when I’d see a few openings in one evening. It went on like that till just a few years ago. Though I must say it wasn’t easy because since 2002 I’ve been barely able to see anything.

What happened?

My bad eye had to be operated on, but due to medical error I got an infection in my other eye, the good one, and it had to be removed. I’m not sure if what I felt then could be called despair, but I certainly was at a complete loss. I thought: ‘I’ve no idea what I’m supposed to do with myself now’. My life was all about three things: reading, writing and taking photos. And those were the exact three things I was unable to do anymore. I was saved from that state of confusion by the wonderful human being that is my wife Jadwiga. She took such good care of me that I could still write about photography. It worked like this: I’d go to the shows on my own, because I know Warsaw like the inside of my pocket. Sometimes I’d arrange to go with some friends to keep me company. I looked at the photos out of the corner of my eye, the only part that allows me to catch a glimpse of anything. What I couldn’t see, I filled in through conversations. After all, an opening night of an exhibition is a happy, sociable occasion. Everyone has something to say; everyone has their opinion. And, of course, the photographer is present as well so you can ask them for commentary. So I’d collect my material and go home, and then I'd sit with Jadwiga at the typing machine. I dictated and she wrote it all down. When an article was ready, we’d take that analog version for our Sunday visit at our son Tomek’s, and he’d copy it to his computer and send it to the magazine together with illustrations. So as you can see, it was a very complicated process and none of it would have been possible if it wasn’t for other people’s time and help, for which I would like to thank them all from the bottom of my heart.

Jadwiga i Tomek Tuszko w czasie wakacji Rokicinach Podhalańskich, 2. połowa lat 50.

———

Jadwiga & Tomek Tuszko on holiday in Rokiciny Podhalańskie, late 50’s

Witek Tuszko na placu Defilad, 1. połowa lat 50.

———

Witek Tuszko in Parade Square, early 50’s

Spacer, 2. połowa lat 50.

———

On a walk, late 50’s

Tomek Tuszko, 1963

Witek Tuszko, 2. połowa lat 50.

———

Witek Tuszko, late 50’s

Opatrywanie złamanej na łyżwach nogi Witka Tuszko przez wujka Witolda Tarnowskiego, 1961

———

Uncle Witold Tarnowski tends to Witek Tuszko’s leg, broken while ice-skating, 1961

Witek Tuszko, 1966

Tomek i Witek Tuszko bawiący się w wypalanie trawy, 1. połowa lat 50.

———

Tomek & Witek Tuszko at play, burning grass, early 50’s

Witek Tuszko, 1. połowa lat 50.

———

Witek Tuszko, early 50’s

Tomek Tuszko w czapce wojskowej wujka Witolda Tarnowskiego, 2. połowa lat 50.

———

Tomek Tuszko in his uncle’s military hat, late 50’s

Tomek i Witek Tuszko z babcią Bronisławą Ciaś, 2. połowa lat 50.

———

Tomek & Witek Tuszko with their grandma Bronisława Ciaś, late 50’s

Kuzyn Krzysztof Słomczyński wraz z żoną Zofią naprawiający radyjko, 1. połowa lat 50.

———

Cousin Krzysztof Słomczyński fixing a radio with his wife Zofia, early 50’s

Jadwiga Tuszko wraz z mamą – Bronisławą Ciaś czytające gazety „Kobieta i życie” i „Dookoła świata”, 1966

———

Jadwiga Tuszko & her mother Bronisława Ciaś, reading magazines, 1966

Witek i Tomek Tuszko w salonie mieszkania na Saskiej Kępie, 2. połowa lat 50.

———

Witek & Tomek Tuszko in the living room of the Saska Kępa flat, late 50’s

Jadwiga i Tomek Tuszko w czasie wakacji w Rokicinach Podhalańskich, 1959

———

Jadwiga & Tomek Tuszko on holiday in Rokiciny Podhalańskie, 1959

Tomek i Witek Tuszko w wesołym miasteczku w Warszawie nad Wisłą, 1963

———

Tomek & Witek Tuszko at a funfair in Warsaw, 1963

Jadwiga Tuszko z bratem – Bronkiem Ciasiem na tarasie widokowym nowo wybudowanego Pałacu Kultury i Nauki, 2. połowa lat 50.

———

Jadwiga Tuszko & her brother Bronek Ciaś on the viewing terrace of the newly built Palace of Culture and Science, late 50’s

Jadwiga Tuszko z bratem – Bronkiem Ciasiem, próbująca włączyć radioodbiornik „Promyk”, 1983

———

Jadwiga Tuszko & her brother Bronek Ciaś, trying to turn on a Promyk radio, 1983

Jadwiga Tuszko na spotkaniu ze znajomymi, 2. połowa lat 50.

———

Jadwiga Tuszko with friends, late 50’s

Oleńka Tarnowska (siostra Jadwigi Tuszko) w trakcie rodzinnego obiadu, 2. połowa lat 50.

———

Oleńka Tarnowska (Jadwiga Tuszko’s sister) at a family dinner, late 50’s

Jadwiga Tuszko, 1961

Jadwiga i Witek Tuszko w Ruskowie, 1969

———

Jadwiga & Witek Tuszko in Rusków, 1969

Ślub Witka Tuszko i Ewy Kąkiel-Kozłowskiej. Od lewej: Barbara Kopeć, Tomek Tuszko, Grzegorz Kozłowski, Jadwiga Tuszko, Julka Wojciechowska, Tatiana Wojciechowska, Ewa Kąkiel-Kozłowska i Witek Tuszko, 1981

———

The wedding of Witek Tuszko & Ewa Kąkiel-Kozłowska. L-R: Barbara Kopeć, Tomek Tuszko, Grzegorz Kozłowski, Jadwiga Tuszko, Julka Wojciechowska, Tatiana Wojciechowska, Ewa Kąkiel-Kozłowska & Witek Tuszko, 1981

Isia (przyjaciółka Wojciecha Tuszko) z psem, 1983

———

Isia (Wojciech Tuszko’s friend) and her dog, 1983

Wakacje na Mazurach, 1983

———

Holiday in Mazury, 1983

Wakacje na Mazurach, 1983

———

Holiday in Mazury, 1983

Wakacje na Mazurach, 1983

———

Holiday in Mazury, 1983

Jamnik Janiny Ruszczyckiej (ciotki Wojciecha Tuszko) w jej domu w Celestynowie, 2. połowa lat 50.

———

Janina Ruszczycka’s (Wojciech Tuszko’s aunt) dachshund in her house in Celestynów, late 50’s

Prywatka, 1965

———

House party, 1965

Prywatka, 1983

———

House party, 1983

Prywatka, 2. połowa lat 50.

———

House party, late 50’s

Prywatka, 1965

———

House party, 1965

Z wizytą u Hanny i Romana Mierzec-kich w mieszkaniu uniwersyteckim w Pałacu Grocholskich. Przy stole siedzą: Tomek i Witek Tuszko oraz Władysław i Andrzej Mierzeccy, 2. połowa lat 50.

———

Visiting Hanna & Roman Mierzecki at their University quarters in Grocholski Palace. Sitting at the table: Tomek & Witek Tuszko and Władysław & Andrzej Mierzecki, late 50’s

Wojtek i Tomek Tuszko z kuzynami – Andrzejem i Bronisławem Ciasiami, 1960

———

Wojtek & Tomek Tuszko with their cousins Andrzej & Bronisław Ciaś, 1960

W tle Kika – pies Wojciecha Tuszko, 1973

———

In the background: Wojciech Tuszko’s dog Kika, 1973

Prywatka, 1965

———

House party, 1965

Podczas spaceru nad Wisłę, 1982

———

Going for a walk to the Vistula, 1982

W parku, 1980

———

In a park, 1980

Zofia Słomczyńska – kuzynka Wojciecha Tuszko, 2. połowa lat 50.

———

Zofia Słomczyńska, Wojciech Tuszko’s cousin, late 50’s

Jadwiga Tuszko i Hieronim Ligocki (przyjaciel), 1961

———

Jadwiga Tuszko & Hieronim Ligocki (friend), 1961

Witek i Tomek Tuszko na spacerze pod Warszawą, 2. połowa lat 50.

———

Witek & Tomek Tuszko on a walk in the outskirts of Warsaw, late 50’s

Jadwiga Tuszko, 2. połowa lat 50.

———

Jadwiga Tuszko, late 50’s

Tomek, Witek i Jadwiga Tuszko podczas spaceru w Łazienkach Królewskich, 1. połowa lat 50.

———

Tomek, Witek & Jadwiga Tuszko on a walk in Łazienki Park, early 50’s

Wojciech Tuszko – fotograf

Książka wydana przez Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Dyrektor: Malwina Rozwadowska

Wszystkie fotografie pochodzą z Narodowego Archiwum Cyfrowego z zespołu nr 130: „Archiwum Fotograficzne Wojciecha Tuszko”. Fotografie zostały przekazane w darze do zasobu NAC przez Wojciecha Tuszko w 2016 roku.

Teksty: Feliks Tuszko, Wojciech Tuszko

Wybór fotografii: Feliks Tuszko

Koordynacja: dr Anna Lebensztejn

Współpraca: Katarzyna Kalisz, Malwina Rozwadowska, pracownicy Oddziału Digitalizacji

Projekt graficzny: Olaf Schindler / orkana39.pl

Redakcja i korekta: Karolina Więckowska

Tłumaczenie: Agnieszka Walulik

Opracowanie formatów mobilnych: Jakub Pilarski, eBooki.com.pl

ISBN 778-83-948118-0-8

Narodowe Archiwum Cyfrowe 2020

www.nac.gov.pl

Warszawa 2020

W serii albumów NAC ukazały się:

100×100, 2018

Niepodległa Poddębskiego, 2017

Narcyz Witczak-Witaczyński, 2016

PRL Grażyny Rutowskiej, 2015

Warszawa Siemaszki, 2014

Wojciech Tuszko, the Photographer

Book published by the National Digital Archives.

Director: Malwina Rozwadowska

All photographs come from the National Digital Archives, from collection no. 130 ‘Wojciech Tuszko's Photo Archive’.

Photographs were donated to the NDA collection in 2016 by Wojciech Tuszko.

Texts: Feliks Tuszko, Wojciech Tuszko

Selection of photographs: Feliks Tuszko

Coordination: Anna Lebensztejn, PhD

Cooperation: Katarzyna Kalisz, Malwina Rozwadowska, employees of the Digitalisation Department

Graphic design: Olaf Schindler / orkana39.pl

Editing & proofreading: Karolina Więckowska

Translation: Agnieszka Walulik

Development of mobile formats: Jakub Pilarski, eBooki.com.pl

ISBN 778-83-948118-0-8

National Digital Archives 2020

www.nac.gov.pl

Warsaw 2020

Also published by the NDA:

100×100, 2018

Independence by Poddębski, 2017

Narcyz Witczak-Witaczyński, 2016

Grażyna Rutowska's Polish People's Republic, 2015

Siemaszko’s Warsaw, 2014