Szanowni Państwo,

cieszę się, że do Państwa rąk trafia tak znakomita publikacja jak album archiwalnych fotografii z czasów dwudziestolecia międzywojennego przygotowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe. Ten album dosłownie zabiera nas w podróż w epokę, która po okresie pięćdziesięciu lat niewoli okazywała się dla Polaków po 1989 roku punktem odniesienia.

Dzięki obiektywom wspaniałych fotografów, takich jak Narcyz Witczak-Witaczyński czy Henryk Poddębski, możemy spoglądać na II Rzeczpospolitą i jej mieszkańców. Są wśród tych zdjęć portrety postaci powszechnie znanych, są również fotografie z życia codziennego zwykłych Polaków.

Lata 1918–1939 jawią się nam jako czas intensywnego rozwoju, kiedy wreszcie Polacy mogli w niepodległym państwie spełniać swoje marzenia. Dzisiaj wiemy, jak wiele wysiłku kosztowała odbudowa państwa, udana przecież, pomimo ogromu wyzwań, przed jakimi stanęła młoda II Rzeczpospolita i pomimo tego, że ówczesne społeczeństwo dzieliły waśnie i spory. Dlatego też, w roku stulecia odzyskania niepodległości przez Rzeczpospolitą Polską, warto tym uważniej spoglądać na ten czas, podziwiać sukcesy odrodzonego Państwa Polskiego, ale i wyciągać wnioski z niektórych jego słabości.

Album „100 × 100” to książka świetnie przygotowana pod względem merytorycznym, która o II Rzeczypospolitej mówi więcej niż niejeden podręcznik. Szczególnie cieszy przyjęty przez Narodowe Archiwum Cyfrowe sposób wyboru prezentowanych fotografii, pozwalający każdemu wybierać „swój” obraz dwudziestolecia międzywojennego w głosowaniu na stronie internetowej. Dzięki takiej metodzie jeszcze bliżej można obcować z dziedzictwem tamtej epoki.

Żywię nadzieję, że podróż w czasie z albumem „100 × 100” będzie dla Państwa źródłem przeżyć tak estetycznych, jak również duchowych. Czytelnikom bowiem oddawana jest uniwersalna i niezwykle wciągająca opowieść pozwalająca zapoznać się z przekrojowym spojrzeniem na bujną codzienność Polski, odrodzonej po 123 latach niebytu państwowego.

Jarosław Sellin

Pełnomocnik Rządu

do spraw obchodów

Stulecia Odzyskania Niepodległości

Rzeczypospolitej Polskiej

Dear readers,

I am glad that you are receiving a publication as excellent as this album of archival photographs from the Inter-war period, prepared by the National Digital Archives. This book literally takes us on a journey into a time, which after 1989, after more than fifty years of submission, turned out to be a reference point for Poles.

Thanks to the lenses of great photographers, such as Narcyz Witczak-Witaczyński or Henryk Poddębski, we can look at the Second Polish Republic and its residents. Among these photographs are portraits of well-known figures, but also photographs from everyday life of ordinary Poles.

Years 1918-1939 seem to us a time of intense development, when Poles finally could fulfil their dreams of an independent state. Today we know how much effort the restoration of the state cost, but it turned out successful after all, despite the magnitude of the challenges which the young Second Polish Republic had to face, and despite the fact that the society at that time was divided by quarrels and disputes. Therefore, in the year of the hundredth anniversary of regaining independence by the Republic of Poland, it is worth to look more carefully at that time, admire the successes of the reborn Polish State, and draw conclusions from some of its weaknesses.

The “100 × 100” album is a well-prepared book in terms of content, and says more about the Second Polish Republic than many textbooks. The way the National Digital Archive chose the presented photographs is particularly joyful. It allowed everyone to choose their “own” image of the Inter-war period through online voting. Thanks to this solution, we can get even closer to the legacy of that era.

I hope that traveling in time with the album "100 × 100" will be a source of aesthetic as well as spiritual experience. For readers are given a universal and extremely engaging story that allows them to get acquainted with a cross cutting view of Poland's vivid everyday life, reborn after

123 years of the state’s nonexistence.

Jarosław Sellin

Government Representative

for the celebrations of the

100th anniversary

of regaining independence

by the Republic of Poland.

Szanowni Państwo,

drodzy miłośnicy archiwalnej fotografii, z prawdziwą radością oddaję w Państwa ręce wyjątkowy album pt. „100 × 100”. Z radością, ale także z wdzięcznością, ponieważ publikacja ta jest efektem naszej wspólnej pracy. To dzięki Państwa zaangażowaniu w projekt rozpoczęty w  lutym 2018 roku udało się wytypować 100 niezwykłych fotografii ukazujących wolną, niepodległą, dynamicznie rozwijającą się po 1918 roku Polskę.

W roku kiedy obchodzimy 100. rocznicę odzyskania niepodległości, jest to projekt o tyle ważny, że angażując Państwa do decydowania o wyborze zdjęć, wzmacniamy poczucie wspólnej radości i społecznej jedności. Tym bardziej cieszy nas niezwykle pozytywny odbiór akcji „100 × 100” w mediach społecznościowych i tradycyjnych, wpisujący się w misję Narodowego Archiwum Cyfrowego, którą jest budowanie nowoczesnego społeczeństwa świadomego swojej przeszłości.

NAC jako jeden z celów swojej codziennej pracy stawia sobie kształtowanie tożsamości wyrosłej z pamięci. Pierwsza kwerenda pozwoliła nam wskazać kilkaset zdjęć, spośród których Państwo, w dziesięciu kategoriach – Życie codzienne, Krajobraz, Kultura, Przemysł, Sport, Polityka, Obyczaje, Dzieci i młodzież, Wojsko oraz Nauka – wybrali najciekawsze, Państwa zdaniem, fotograficzne świadectwa II Rzeczypospolitej. Typując te zdjęcia, nie raz zostawiali Państwo komentarze z dodatkowymi informacjami, także i osobiste, traktujące o własnych doświadczeniach, czasem rodzinnych losach.

Unikatowe, archiwalne fotografie autorstwa Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego, Henryka Poddębskiego, jak też wielu fotoreporterów pracujących dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, przedstawiają krajobrazy, architekturę i rozbudowujące się miasta, kadry z życia Polaków, udokumentowane na kliszach świadectwa postępu naukowego, rozwoju kultury i sportu, a wśród nich obrazy polityczne i wojskowe, ale także ilustrujące intensywność życia, codzienne radości i smutki. Pozwalają nam one choć na chwilę przenieść się do czasów Polski dwudziestolecia międzywojennego, poczuć jego wielobarwność, mimo czarno-białych klisz.

Publikacja „100 × 100” w jeszcze jednym aspekcie przybliża nam rzeczywistość II Rzeczypospolitej. Czcionka, którą została napisana, nosi nazwę Brygada 1918 i powstała najprawdopodobniej w 1928 roku z okazji 10-lecia odzyskania niepodległości Polski, w odlewni czcionek Idźkowski i S-ka. Na oryginalne matryce natrafił podczas porządków w Muzeum Książki Artystycznej pan Janusz Tryzno i dzięki zaangażowaniu Biura Programu „Niepodległa”, a następnie digitalizacji i ponownym narodzinom tego fontu w postaci cyfrowej, od maja 2018 roku czcionka jest dostępna dla wszystkich użytkowników komputerów.

Pragnę podziękować instytucjom i osobom zaangażowanym w realizację projektu „100 × 100” i jego finał w postaci albumu, który trzymają Państwo w ręce. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję pod adresem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Pana Andrzeja Dudy za objęcie publikacji patronatem narodowym, a także Pana Ministra Jarosława Sellina, Pełnomocnika Rządu do spraw obchodów Stulecia Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, oraz Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych dr. Wojciecha Woźniaka.

Wiwat Niepodległa!

Marianna Otmianowska

Pomysłodawca projektu

Dyrektor Narodowego

Archiwum Cyfrowego 2016-2018

Dear readers,

dearest enthusiasts of archival photography, with real joy, I present you with a special album entitled „100 × 100”. With joy, but also with gratitude, as this publication is the result of our joint work. It is thanks to your involvement in the project, which started in February 2018, that we managed to select 100 unusual photographs showing the free, independent, dynamically developing Poland after 1918.

In the year when we celebrate the 100th anniversary of regaining independence, this project gains special importance, as through engaging you to participate in selection of photos, we can share the joy and the feeling of being united. Our joy is even bigger, because of the extremely positive reception of the «100 × 100» campaign in social and traditional media, that fits right into the mission of the National Digital Archives which is to build a modern society that is aware of its past.

One of the goals of the everyday work of the National Digital Archives is to develop an identity rooted in the memory. The first query has allowed us to identify several hundred photos, from which you chose the most interesting, in your opinion, photographic testimonies of the Second Polish Republic which were divided into ten categories – Landscape, Culture, Industry, Sport, Politics, Customs, Children and Youth, Military and Science. When choosing the photos, you have often left comments with additional information, also personal, sharing your own experiences, sometimes family histories.

Unique, archival photographs by Narcyz Witczak-Witaczyński, Henryk Poddębski, as well as many photojournalists working for ”Illustrated Daily Courier”, depict landscapes, architecture and expanding cities, frames from life of Polish society, evidence of scientific progress, culture and sport development, all documented on film, among them political and military images, but also ones that illustrate the intensity of life, everyday joys and sorrows. They allow us to time-travel for a moment to Poland of the Inter-war period, to feel its colourfulness, despite the black and white film.

“100 × 100” brings us closer to the reality of the Second Polish Republic in yet another aspect. The font, which is used in the publication, is called “Brygada 1918” and was created in 1928 on the occasion of the 10th anniversary of regaining Poland’s independence, in the font foundry Idźkowski and S-ka. Janusz Tryzno came across the original matrices of the font while cleaning the Museum of Artistic Book. Thanks to the involvement of the “Independent” Program Office, and then digitisation and re-birth of this font in a new form, the font has been available to all computer users since May 2018.

I would like to thank the institutions and people involved in the project “100 × 100” and its final book form that you are now holding in your hands. I address special words of gratitude to the President of the Republic of Poland, Andrzej Duda, for taking the honorary patronage over this publication, as well as to Minister Jarosław Sellin, Government Representative for the celebrations of the 100th anniversary of regaining independence by the Republic of Poland, and dr Wojciech Woźniak, the General Director of National Archives at the Head Office of the State Archives.

Long live the Independent!

Marianna Otmianowska

The originator of the project

Director of the National

Digital Archives 2016-2018

Narodowe Archiwum Cyfrowe realizuje swoją misję jako instytucja odpowiedzialna za procesy informatyzacji polskich archiwów oraz za przechowywanie, opracowywanie i udostępnianie własnego przebogatego zasobu złożonego ze zdjęć, filmów i nagrań dźwiękowych. Archiwum to, zakorzenione w tradycyjnej działalności archiwalnej, znajduje się jednocześnie w awangardzie przemian, jakie zachodzą w archiwach państwowych w dobie rewolucji informatycznej.

Współczesne rozumienie archiwum ewoluuje w stronę postrzegania go jako podmiotu zajmującego się dystrybucją informacji – specyficznej, bo pochodzącej z przeszłości, a jednak ciągle istotnej dla współczesności. Niezwykłość przekazu archiwalnego polega na komunikowaniu przekraczającym wymiar czasowy; niekiedy kilkuletni, a często kilkuwiekowy. Archiwa pokonują więc ograniczenia czasowe, a przy wykorzystaniu technik informatycznych są w stanie również przekraczać ograniczenia przestrzenne, zwłaszcza w zakresie udostępniania swojego zasobu. Dzięki zastosowaniu teletransmisji danych dostęp do archiwów stał się wyjątkowo prosty i szybki. Miliony opisów archiwaliów osiągalne są w Internecie wraz z towarzyszącymi im milionami kopii cyfrowych archiwaliów. Wśród dostępnego online zasobu bardzo istotne miejsce zajmują zdjęcia ze zbiorów NAC. Jest to dokumentacja o niepowtarzalnej sile przekazu, oddziałująca często nie tylko w wymiarze intelektualnym, ale również emocjonalnym i estetycznym.

Dostępność archiwum kreuje nową relację pomiędzy instytucją a jej użytkownikami. Odchodzimy od modelu monologu, w którym archiwum było nadawcą przekazu informacyjnego, a użytkownik biernym odbiorcą. Obecna forma komunikacji jest dialogiem, w którym archiwum gotowe jest słuchać użytkownika i pozwalać, by stał się on współtwórcą przekazu – a więc często współautorem opisów archiwaliów.

Pomysł prezentowanego albumu i towarzysząca mu akcja społeczna, w której użytkownicy Archiwum zostali współautorami publikacji, wpisują się w nowe rozumienie archiwum. W 100. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości pracownicy NAC postawili przed swoimi klientami nie lada wyzwanie: poprosili o wybranie 100 zdjęć najlepiej oddających lub kojarzących się z chwilami sprzed 100 lat, gdy się kształtowała, a następnie rozwijała niepodległa Polska. W efekcie powstał unikatowy album, w którym obok zdjęć twórców państwa, wybitych postaci kultury, sztuki czy sportu znalazły się fotografie z życia codziennego, czasem ważne, czasem zadziwiające, a czasem po prostu zabawne. Końcowy efekt prac pokazuje zarówno chwile sprzed lat uchwycone przez ówczesnych fotografików, jak i definiuje w jakiś sposób współczesne postrzeganie dwudziestolecia międzywojennego, które okazuje się być mieszanką utrwalonych ikon niepodległości oraz ciepłego i niepozbawionego zabarwienia sentymentalnego – by nie powiedzieć, serdecznego – stosunku do Polski międzywojennej. Album jest więc wizualną podróżą przez czas, ale zarazem świadectwem współczesnego wyobrażenia o przeszłości, znajdującego swoje egzemplifikacje w kadrach fotograficznych.

Należy życzyć czytelnikom albumu, by przeglądając publikację w roku 100-lecia niepodległości Polski, doznawali tych samych emocji, zachwytów i refleksji, które towarzyszyły autorom i współautorom albumu podczas wyboru zdjęć, i by pozwolili się porwać urokowi dawnej fotografii, z jej plastycznością i niepowtarzalną magią czasu minionego.

Dr Wojciech Woźniak

Naczelny Dyrektor Archiwów

Państwowych

The National Digital Archives carry out their mission as an institution responsible for the processes of digitalisation and storing of Polish archives, as well as developing and sharing their own rich resource of photos, films and sound recordings. These archives, rooted in traditional archival activity, are at the same time the avant-garde of change that takes place in the state archives in the era of the IT revolution.

Contemporary understanding of the archives is evolving in the direction of perceiving their role as the distributor of specific kind of information, one that is coming from the past, and yet remains important for the present. The uniqueness of archival message is based on communication exceeding centuries. Archives, thus, overcome time constraints, and using information technology they are also able to exceed spatial restrictions, especially in terms of sharing their resources. Thanks to the use of data tele-transmission, access to archives has become exceptionally simple and fast. Millions of archive records are available on the Internet with millions of copies of digital archives accompanying them. Among the available online resources, the photos from the National Digital Archives collections are very important. These records contain a uniquely powerful message, often making not only intellectual, but also emotional and aesthetic impact.

The availability of the archives creates a new relationship between the institution and its users. We move away from the monologue model, in which the archives were the sender of information and the user was a passive recipient. The current form of communication is a dialogue in which the archives are ready to listen to the users and allow them to become co-creators of the message – and thus often co-authors of the descriptions of the archives.

The idea of the presented album and the accompanying social campaign, in which users of the Archives became co-authors of the publication, fit right into the new understanding of the role of archives. On the 100th anniversary of Poland regaining independence, the National Digital Archives’ employees presented the users with a challenge: they asked them to choose 100 photos which best reflect or bring strongest associations with moments from 100 years ago, when independent Poland was being shaped and then developed. As a result, a unique album was created, in which, along with the pictures of the creators of the state, leading men of culture, art or sport, there were photographs of everyday life, sometimes important, sometimes amazing, and sometimes just fun to watch. The final effect of the work both shows the moments from years ago captured by the photographers of that time, and defines in some way the contemporary perception of the interwar period, which turns out to be a mixture of established icons of independence with a warm and slightly sentimental – if not to say heartfelt – relation to interwar Poland. This album is a visual journey through time, but also a testimony to the contemporary vision of the past, finding its exemplifications in photographic frames.

One should wish the readers of the album, who will browse through the publication in the year of the 100th anniversary of Polish independence, to experience the same emotions, delights and reflections that accompanied the authors and co-authors of the album during the selection of photos, and to let themselves be carried away by the charm of old photographs, with their vividness, which capture the unique magic of past times.

Dr Wojciech Woźniak

The General Director of National

Archives at the Head Office

of the State Archives

›› ROZDZIAŁ 0

Rola fotografii w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce

DANUTA JACKIEWICZ

Dzieje polskiej fotografii zaczynają się fascynująco, co paradoksalnie wynika między innymi z zawiłej sytuacji politycznej, w jakiej przyszło egzystować Polakom w czasie, kiedy nowy sposób rejestrowania rzeczywistości został wynaleziony, wypromowany i zastosowany na całym świecie[1]. Polacy zajmujący się fotografią zawodowo i amatorsko przed 1918 rokiem pracowali na rozległych terenach dawnej Rzeczypospolitej, wyznaczając trwałe standardy posługiwania się „pierwszym nowym medium”. Z osobistej inicjatywy i na własny koszt angażowali się w utrwalanie na szklanych negatywach polskiego dziedzictwa kulturowego, aktualności ze wszystkich dziedzin życia oraz wizerunków bohaterów narodowych, których konterfektami zapełniały się rodzinne albumy. Fotografowie z Warszawy, Krakowa, Lwowa, Krzemieńca, Kamieńca Podolskiego, Wilna, Mińska, Lublina, Zamościa, Kalisza, Łodzi czy Poznania, by wymienić tylko wybrane ośrodki aktywne w XIX oraz na przełomie XIX i XX wieku, uprawiali wszelkie rodzaje fotografii, od atelierowej przez plenerową po reporterską dostarczaną prasie ilustrowanej[2]. Działo się to na obszarach objętych administracją trzech państw zaborczych – Rosji, Austro-Węgier oraz Prus. Pomimo braku instytucjonalnego wsparcia właściciele zakładów fotograficznych wydawali autorskie albumy – kosztowne i z reguły nieprzynoszące zysku. Dorobek w tym zakresie pozostawili imponujący, począwszy od pierwszych tego rodzaju wydawnictw zrealizowanych przez Karola Beyera (np. albumy widoków Warszawy i Krakowa), Teodora Chodźkę (np. Album widoków krajowych), Konrada Brandla (np. album widoków Wilna), Józefa Czechowicza (np. Album brzegów Wilji), Wandę Chicińską (album widoków Lublina), Maksymiliana Fajansa (np. album Droga Żelazna Nadwiślańska), Michała Greima (np. album Zamki i zameczki podolskie niejednokrotnie wzmiankowane w Trylogii) po albumy Józefa Grodzickiego (np. zakładów metalowych i odkrywkowej kopalni rudy w Ostrowcu Świętokrzyskim), Stanisława Bizańskiego (np. Widoki z Tatr), braci Borettich (np. Album pamiątkowych widoków nowogródzkiego i słuckiego powiatu), Awita Schuberta (np. album wnętrz kopalni soli Wieliczka), a także wielu, wielu innych.

Zebrane wówczas obrazy fotograficzne stały się bezcennym wianem wniesionym odrodzonej Ojczyźnie przez fotografów z terytoriów dawnych trzech zaborów. Spuścizny tamtych autorów, bogate i bezcenne dla naszej tożsamości historycznej i kulturowej, przetrwały wówczas między innymi dzięki prywatnym kolekcjonerom[3] oraz takim naukowym placówkom, jak krakowska Akademia Umiejętności[4], Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk czy Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie. Od początku XX wieku gromadzeniem wizualnych świadectw polskości z terenów dawnej Rzeczypospolitej zajęły się, powstałe w Królestwie Polskim w 1906 roku, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze[5] oraz Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości[6]. Oba stowarzyszenia wpłynęły na aktywizację środowisk fotografów zarówno amatorów, jak i zawodowców, których zdjęcia – w postaci negatywów, odbitek, a także popularnych już wówczas przezroczy – starano się pozyskiwać, upowszechniać i zachować dla przyszłych pokoleń[7]. Działania te okazały się bezcenne w obliczu ogromnych strat, także w zakresie dóbr kultury, jakie przyniosła I wojna światowa.

U progu XX wieku fotografia, której technologiczny rozwój od lat 80. XIX wieku prowadził do upraszczania procesu otrzymywania zdjęcia, budziła zainteresowanie coraz liczniejszych grup społecznych, stawała się ulubioną rozrywką, zapewniającą utrwalenie codzienności przez rzesze amatorów. Aparaty do fotografowania „z ręki” na błonie zwojowej oraz możliwość oddania naświetlonego filmu do wywołania i wykonania odbitek w zakładach fotograficznych, ekspansja reklam sprzętu i usług sprawiły, że amatorskie zdjęcia zaczęły towarzyszyć wielu rodzinom w życiu codziennym. Nic dziwnego, że również wydarzenia polityczne w Europie z lat 1914–1918 mają bogatą dokumentację, pochodzącą między innymi od żołnierzy walczących na wszystkich frontach Wielkiej Wojny. Kapitalnym przykładem rozdziału naszych dziejów drobiazgowo utrwalonego zarówno przez samych uczestników wydarzeń, jak i przez agencje prasowe, są szlaki bojowe Legionów Polskich. Zwłaszcza prywatne zdjęcia pokazujące osobiste przeżywanie wojny przybliżają specyfikę wojskowego bytowania, a czasem też są przekazem z pól walki pierwszej polskiej formacji wojskowej w XX wieku, jaką były Legiony[8].

W okresie I wojny światowej oraz w następnych latach konstytuowania się granic Rzeczypospolitej dzięki aktywności koncernu wydawniczego Ilustrowany Kurier Codzienny[9], a także pierwszej agencji prywatnej, Agencji Prasowo-Fotograficznej Mariana Fuksa[10], oraz wielu samodzielnych fotoreporterów powstawał wielostronny zapis wydarzeń ważnych dla Polaków oczekujących odrodzenia polskiej państwowości. Po wojnie w niepodległej Polsce powołano rządową agencję prasową – Polską Agencję Telegraficzną (1918–1991)[11]. Wkrótce zaczęła działać prywatna Warszawska Agencja Fotograficzna (1919–1933), kierowana przez Wacława Saryusza-Wolskiego, której fotoreporterzy rejestrowali wydarzenia wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku[12]. Od 1924 roku istniała fotograficzna agencja Światowid należąca do koncernu IKC[13], od 1926 Foto-Ajencja Prasowa Karola Pęcherskiego[14], a w 1927 roku Stefan Plater-Zyberk założył Agencję Photo-Plat[15], aktywną na rynku krajowym oraz międzynarodowym. Prasa w II RP stała się ważnym odbiorcą zdjęć reporterskich, które udostępniała, dbając o kreowanie wizerunku państwa odpowiadającego aktualnie prowadzonej polityce[16]. Tego rodzaju działanie było konsekwencją uprawiania przez kolejne rządy RP własnej polityki w zakresie posługiwania się fotografią, co jest dobrze udokumentowane okolicznościowymi albumami zdjęć wydawanymi przez poszczególne ministerstwa. Spektakularnym posunięciem wyróżniło się w 1922 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które ofiarowało członkom Ligi Narodów (1919–1946) albumy z fotografiami Wilna autorstwa Jana Bułhaka, aby potwierdzić w najbardziej czytelny sposób polskość miasta. Jak relacjonował twórca albumów: W ten sposób Wilno mówiło do cudzoziemców o swoich walorach polskich i dawało im do ręki dokument, przekonywający lepiej, niż wywody prawnicze[17]. W osobie Jana Bułhaka, w jego filozofii praktycznego i teoretycznego uprawiania sztuki fotografii, ogniskują się osiągnięcia i dylematy tej dziedziny twórczości artystycznej, która w II Rzeczypospolitej rozkwitła[18]. Problematyka fotografii krajoznawczej[19], pojęcie foto-grafiki[20], idea fotografii ojczystej[21], zagadnienia estetyki światła[22], koncepcje narodowości fotografii[23] – to kwestie nurtujące ówczesnych twórców i odbiorców fotograficznych obrazów właśnie za sprawą aktywności Bułhaka. W latach 1918–1939 polskie środowiska fotograficzne działały prężnie, organizowały krajowe i międzynarodowe wystawy, ukazywały się periodyki, albumy, podręczniki. Fotografia zafascynowała środowisko polskich artystów, także awangardowych[24]. Nie udało się jednak wówczas zorganizować szkolnictwa artystycznego w zakresie fotografii na poziomie szkół wyższych. Jedyny samodzielny Zakład Fotografii Artystycznej powstał na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, pod skrzydłami Ferdynanda Ruszczyca prowadził go Jan Bułhak. Co ciekawe, ten fotograf – artysta i właściciel zakładu fotograficznego przy pierwszej nadarzającej się okazji przystąpił, po zdaniu egzaminu na „podmistrza”, do wileńskiego Zgromadzenia Cechu Fotografów[25]. W ten sposób nobilitował nowy rodzaj rzemiosła. Warto przypomnieć, że „Fotografowanie” zostało uznane za rzemiosło dopiero w okresie międzywojennym na mocy rozporządzenia Prezydenta o prawie przemysłowym z 1927 roku. W 1939 roku na 68 rodzajów warsztatów rzemieślniczych zarejestrowanych w Polsce „Fotografowanie” zajmowało 21 pozycję, pomiędzy „Cukiernictwem” a „Szklarstwem”[26]. Zatem po 20 latach niepodległości społeczna popularność fotografii okazała się, przynajmniej statystycznie rzecz ujmując, porównywalna z apetytem na ciastka.

Odrodzona Polska potrzebowała skutecznych narzędzi integracji obywateli zamieszkujących terytoria przez 123 lata administrowane przez trzech zaborców. Fotografia była bez wątpienia medium znakomicie nadającym się do wykorzystania w procesie budowania nowej państwowości i konstruowania tożsamości narodowej. Dlatego w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce, podobnie jak wszędzie na świecie, przywiązywano dużą wagę do fotografii jako skutecznego środka masowego oddziaływania. Efekty pracy fotografów służyły przekazywaniu tradycji, krzewieniu świadomości narodowej, dokumentowaniu wielokulturowości na obszarach dawnej Rzeczypospolitej, a także edukacji społeczeństwa w zakresie estetyki. Jednym z przykładów zaangażowania państwa w budowanie wizerunku Ojczyzny była kampania propagowania Polesia – krainy, o wyjątkowym, jak uważano, potencjale. Atrakcyjne zdjęcia, zamieszczane w książkach, prasie, broszurach, na pocztówkach, na dworcach i w wagonach kolejowych, pokazywały miejsca malownicze, przyciągające turystów i obiecujące wypoczynek [27]. Szczególną uwagę zwracano również na takie tereny, jak ziemia śląska[28] czy nowy port w Gdyni[29], którym zapewniono podobną fotograficzną promocję.

W 1930 roku zostało opublikowane monumentalne dwutomowe wydawnictwo z kilkoma tysiącami zdjęć pt. Polska w krajobrazie i zabytkach, które wydawca polecał czytelnikom takimi słowami: Nie mieliśmy jednak dotąd albumu obejmującego całość ziem naszych wraz z typami krajobrazowemi i ludowemi oraz najcenniejszymi zabytkami. Taki zarejestrowany obraz kraju naszego, aby był ścisły, musiał opierać się na fotografji, i to fotografji doskonałej[30]. W dwóch albumach zamieszczono zdjęcia wielu autorów i agencji, ale najwięcej prac pochodziło z dwóch kolekcji: Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka oraz z Największego zbioru fotografii Polski współczesnej Henryka Poddębskiego[31]. Wydawnictwo prof. Włodzimierza Dzwonkowskiego stało się ukoronowaniem idei fotografii ojczystej, którą niepodległa Rzeczpospolita doceniła.

Na uznanie czynników oficjalnych nie mógł liczyć Aleksander Minorski, który za prace podejmujące wrażliwe tematy ubóstwa i zaniedbania rodzin robotniczych w warszawskiej dzielnicy Wola zapłacił odosobnieniem w Berezie Kartuskiej. Bezpośrednim powodem uwięzienia fotografa okazała się publikacja Dola i niedola naszych dzieci, wydana w sierpniu 1938 roku z okazji Ogólnopolskiego Kongresu Dziecka. Broszura zawierająca kilkanaście zdjęć dokumentujących biedę dzieci proletariatu została skonfiskowana, a wystawa 150 fotogramów – zamknięta. Dla Minorskiego, związanego ze środowiskami lewicowymi, fotografią ojczystą było podejmowanie trudnych tematów społecznych, czemu pomimo represji pozostawał wierny[32]. Nic dziwnego, że jego prace nie mogły się znaleźć na Pierwszej Wystawie Fotografii Ojczystej, zaprezentowanej w 1938 roku, której regulamin głosił: Zdjęcia powinny obrazować naszą ziemię ojczystą i ludzi ją zamieszkujących z najlepszej strony oraz posiadać wartość artystyczną i piętno narodowe[33]. Wystawa, pod protektoratem Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które fundowało nagrody, odniosła wielki sukces. Podobnym mogła się okazać, przygotowywana przez Polskie Towarzystwo Fotograficzne na jesień 1939 roku, retrospektywna ekspozycja na stulecie ogłoszenia wynalazku fotografii, do której już nie doszło.

Fotografia w Niepodległej ma historię przebogatą i godną szczegółowego badania oraz szerokiego upowszechniania, począwszy od artystycznej po zawodową, cechową i amatorską. Dzisiaj jest to możliwe, dlatego coraz więcej fotograficznych obrazów zostaje zapamiętanych jako ikony naszej tożamości.

1 Danuta Jackiewicz, Fotografia jako zjawisko polityczne (1839–1864) [w:] Jak patrzeć na Polskę, Niemcy i Świat? Księga jubileuszowa profesora Eugeniusza Cezarego Króla, red. Joanna Szymoniczek, Warszawa 2017, s. 756–772.

2 Małgorzata Grąbczewska, Zobaczyć. Uchwycić. Zaświadczyć. Narodziny reportażu fotograficznego na ziemiach polskich / To see. To capture. To testify. The birth of photo reportage on Polish lands [w:] Andrzej Rybicki Legionowe kadry. Narodziny polskiego reportażu wojennego / The Legionary Shots. The birth of Polish war reportage, Kraków 2014, s. 60–97.

3 Wiele kolekcji fotografii zostało przekazanych do Muzeum Narodowego w Warszawie. Zob. Światłoczułe. Kolekcje fotografii w Muzeum Narodowym w Warszawie. Wystawa w 170-lecie ogłoszenia wynalazku fotografii, kat. wyst., red. Danuta Jackiewicz, Anna Masłowska, Warszawa 2009.

4 O współpracy Michała Greima z Komisją Antropologiczną AU zob. Joanna M. Dziewulska, Świat Podola i Besarabii w obiektywie Michała Greima. Dary fotografii dla Polskiej Akademii Umiejętności, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” 2011, R. 56, s. 379–420.

5 Adam Czarnowski, Wanda Skowron, Historia fotografii krajoznawczej PTK – PTTK, Łódź 2000.

6 Karolina Puchała-Rojek, „Fotograficzna gorączka”. Aspekty dokumentowania zabytków w pierwszych latach działalności TONZP [w:] Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodległości. Wokół Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, red. Ewa Manikowska, Piotr Jamski, Warszawa 2010, s. 227–251.

7 W 1916 r. w Warszawie PTK zaprezentowało wystawę „Polska w obrazach”, udostępniając fotografie w trzech działach: Ziemia, Człowiek, Dzieje.

8 Andrzej Rybicki, Legionowe strzały / The Legions’ Shots [w:] A. Rybicki, op. cit., s. 136–351.

9 Ilustrowany Kurier Codzienny. Księga pamiątkowa w stulecie powstania dziennika i wydawnictwa 1910–1939, red. Grażyna Wrona, Piotr Borowiec, Krzysztof Woźniakowski, Kraków–Katowice 2010.

10 Krzysztof Wójcik, Marian Fuks. Pierwszy fotoreporter II RP, Warszawa 2017.

11 Jednak wydział fotograficzny PAT powołano dopiero w 1930 r. Zob. Waldemar Grabowski, Polska Agencja Telegraficzna 1918–1991, Warszawa 2005, s. 152.

12 Muzeum Narodowe w Warszawie zakupiło zespół fotografii WAF w 1921 r.

13 Ilustrowany Kurier…, op.cit., s. 113–114.

14 Jerzy S. Majewski, Czekając na odbudowę. Warszawa 1945–1950 w obiektywie Karola Pęcherskiego, Warszawa 2016.

15 Danuta Jackiewicz, Fotografie Antoniego Łyżwańskiego [w:] Akademia prezentuje. Antoni Łyżwański 1904–1972, red. Irena Kossowska, Danuta Jackiewicz, Wojtek Klemm, Warszawa 2004, s. 84–99.

16 Szeroko na ten temat zob. Marcin Krzanicki, Fotografia i propaganda. Polski fotoreportaż prasowy w dwudziestoleciu międzywojennym, Kraków 2013.

17 Jan Bułhak, Dwadzieścia sześć lat z Ruszczycem, Wilno 1939, s. 197. Skuteczna kampania na rzecz utrzymania Wilna w granicach Rzeczypospolitej zaowocowała odznaczeniem fotografika Jana Bułhaka Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za twórczość artystyczną i propagandę zagraniczną polskiego krajobrazu.

18 Więcej na temat fotografii polskiej w tym czasie zob. Urszula Czartoryska, Fotografia polska 1912–1948 z Muzeum Sztuki w Łodzi, kat. wyst., Poznań 1995.

19 Jan Bułhak, Wędrówki fotografa w słowie i obrazie, Wilno 1936.

20 Jan Bułhak, Fotografika, Warszawa 1931.

21 Jan Bułhak, Jaka ma być polska fotografia ojczysta?, „Przegląd Fotograficzny” 1938, nr 11–12, s. 200–202.

22 Jan Bułhak, Estetyka światła, Wilno 1936.

23 Adam Sobota, Jan Bułhak i koncepcje narodowości fotografii [w:] Jan Bułhak (1876–1950). Fotografik / Pictorial Photographer, kat. wyst., red. Zofia Jurkowlaniec, Warszawa 2007, s. 177–197.

24 Szerzej na temat polskiej fotografiki zob. Lech Lechowicz, The History of Polish photography 1900–1938 [w:] The History of European Photography 1900–1938, ed. Václav Macek, Bratislava 2010, vol. 2, s. 450–479.

25 Jan Bułhak (1876–1950). Fotografik, op. cit., s. 65.

26 Rocznik polityczny i gospodarczy 1939, Warszawa 1939, s. 832.

27 Karolina Puchała-Rojek, Poleska propaganda, czyli obietnice archiwum fotografii Zofii Chomętowskiej [w:] Wielkie i małe historie fotografii, red. Danuta Jackiewicz, Zofia Jurkowlaniec, Warszawa 2013, s. 36–47.

28 Piękno Ziemi Śląskiej, Katowice 1938.

29 Gdynia. 80 widoków Gdyni, portu i wybrzeża, Warszawa 1938.

30 Polska w krajobrazie i zabytkach, t. 1, fotografie zebrał i ułożył prof. Wł. Dzwonkowski, Warszawa 1930, s. VI.

31 Niepodległa Poddębskiego / Independence by Poddębski, Warszawa 2017.

32 Halina Słomińska, Aleksander Minorski – fotografia walcząca, „Fotografia” 1969, nr 8, s. 177–180, 183–185.

33 Cyt. za: Ignacy Płażewski, Dzieje polskiej fotografii 1839–1939, Warszawa 2003, s. 305.

›› CHAPTER 0

The role of photography in Interwar Poland

DANUTA JACKIEWICZ

The history of Polish photography has a fascinating beginning, which, paradoxically, was the result of the complex political situation in which Poles found themselves at a time when this new way of registering reality was invented, popularised and came into common use all over the world[1]. Before 1918, professional and non-professional Polish photographers worked on vast areas of the former Polish Commonwealth, setting permanent standards for using the “first new medium”. From their personal initiative and at their own expense, they engaged in the preservation of Polish cultural heritage on glass negatives, documenting the newest events from all areas of life and taking pictures of national heroes, whose portraits started to fill family albums. Photographers from Warsaw, Krakow, Lviv, Krzemieniec, Kamieniec Podolski, Vilnius, Minsk, Lublin, Zamość, Kalisz, Łódź and Poznań, to mention only a few active centres at the end of the 19th and at the turn of the 20th century, practiced all kinds of photography, from atelier through outdoor all the way to the photos delivered to the illustrated press[2]. All of this was taking place in the areas administrated by three partitioning states – Russia, Austro-Hungary, and Prussia. Despite the lack of institutional support, the owners of photography studios published their own albums, which were expensive and usually didn’t bring much profit. The works which are being left in this area are impressive, starting with the first publications of this kind made by Karol Beyer (eg albums of Warsaw and Cracow views), Teodor Chodźka (eg. Album of views from the country), Konrad Brandl (eg. Vilnius Views Album), Józef Czechowicz (eg. Wilia’s Album), Wanda Chicińska (Lublin Views Album), Maksymilian Fajans (eg. Vistula River Railroad), Michał Greim (eg. Castles and Palaces of Podlasie repeatedly mentioned in Sienkiewicz’s Trilogy) all the way to Józef Grodzicki’s albums (eg. about metalwork plants and the opencast ore mine in Ostrowiec Świętokrzyski), Stanisław Bizański (eg. Views from the Tatras), the Boretti brothers (eg. Album of commemorative views from the Nowogródek and Słuck districts), Awit Schubert (eg. an album of Wieliczka salt mine’s interiors), and many, many others.

Photographic images collected at that time became a precious asset brought back by photographers to the reborn homeland from the territories of the three former partitions of Poland. The legacy of those authors, extensive and priceless for strengthening our historical and cultural identity, survived among other things thanks to private collectors[3] and scientific institutions such as the Cracow Academy of Learning[4], the Society of Friends of Learning in Poznań or the Society of Friends of Learning in Warsaw. From the beginning of the 20th century the Polish Tourist and Sightseeing Society[5] and the Polish Society for the Protection of Historical Monuments[6], both organisations established the Kingdom of Poland in 1906, collected visual testimonies of Polish identity from the territories of the former Polish-Lithuanian Commonwealth. Both associations have triggered intensive activities of photographers, both non- and professional ones, whose images – in the form of negatives, prints, and even popular transparencies – were sought after to be bought, promoted and preserved for future generations[7]. These activities turned out to be priceless in the face of enormous losses, which also touched the cultural goods, which were caused by World War I.

At the beginning of the 20th century, photography, the technological growth of which from the 1880s led to the simplification of the process of receiving a photo, aroused the interest of more and more social groups, became the favourite entertainment, ensuring the preservation of everyday life by masses of non-professional photographers. Hand-held cameras for taking pictures on the film roll and the possibility of bringing the exposed film to make and print the pictures in photo studios, together with the expansion of advertisements of equipment and services made amateur photography present in everyday life of many families. It’s not surprising that political events in Europe from 1914-1918 also have a rich documentation, quite often made by soldiers, who were fighting on all fronts of the Great War. A perfect example of a chapter from our history recorded meticulously both by the participants themselves and by press agencies are the combat routes of the Polish Legions. Private photos show in particular the personal experience of the war, bring closer the specificity of military existence, and sometimes they become a message from the battlefields of the Legions, which were the first Polish military formation in the 20th century[8].

During the First World War and in the following years when the borders of the Republic of Poland were being determined, thanks to the activities of the “Illustrated Daily Courier”[9] publishing company, as well as the first private press agency – Marian Fuks Press and Photo Agency[10], and many independent photojournalists, a multilateral documentation of events important for Poles awaiting the revival of Polish statehood was created. After the war, a governmental press agency was established in independent Poland – the Polish Telegraph Agency (1918-1991)[11]. Soon, a private Warsaw Photographic Agency (1919-1933) was launched, headed by Wacław Saryusz-Wolski, whose photojournalists documented the events of the Polish-Bolshevik war of 1920[12]. Since 1924, there had been a photographic agency “Światowid” which belonged to the IKC group[13], since 1926 the Foto-Ajencja Prasowa, owned by Karol Pęcherski[14], and in 1927 Stefan Plater-Zyberk founded the Photo-Plat Agency[15], active both on the domestic and the international market. The press of the Second Republic of Poland became an important recipient of the reportage photography by publishing photos and thus ensured that the created image of the country corresponded with the currently pursued policy[16]. This type of action was a consequence of successive governments of the Republic of Poland having their own policy regarding the application of photography, which is well documented with the occasional photo albums issued by individual ministries. A spectacular move was made in 1922 by the Ministry of Foreign Affairs, which offered members of the League of Nations (1919-1946) photo albums of Vilnius made by Jan Bułhak, in order to confirm the Polish identity of the city in the most accessible way. As the creator of the albums recalled: In this way, Vilnius spoke to foreigners about its Polish values and handed them a document that was proving this point better than any legal arguments[17].

The achievements and dilemmas of this particular artistic expression, which in the Second Polish Republic flourished, focus in the person of Jan Bułhak, especially in his philosophy of practical and theoretical attitude towards the art of photography[18]. The issues of sightseeing photography[19], the concept of photo-graphics[20], the idea of homeland photography[21], the issues of aesthetics of light[22], concepts of the national identity of the photography[23] - these are the issues which started to bother the creators and recipients of photographic images at that time, precisely because of Bułhak’s activity. In 1918-1939, the Polish photographic community was very active in organising national and international exhibitions, and publishing periodicals, albums and textbooks. Photography fascinated the community of Polish artists, including avant-garde artists[24]. However, it was not possible to organise artistic education in the field of photography at the university level. The only independent Artistic Photography Department was created at the Faculty of Fine Arts of the Stefan Batory University in Vilnius, under the supervision of Ferdynand Ruszczyc and it was led by Jan Bułhak. Interestingly, this particular photographer – who was an artist and an owner of a photographic studio, took the first opportunity to sign up to the Vilnius Guild of Photographers[25], just after he passed the exam for the “sub-foreman”. In this way, he ennobled a new kind of craft. It’s worth recalling that photography became perceived as a craft only in the interwar period by the regulation set in 1927 by the President, which concerned industrial law. In 1939, from 68 types of craft workshops registered in Poland, “Photography” was in 21st place, between “Confectionary” and “Glassmaking”[26]. Thus, after 20 years of independence, the social popularity of photography turned out, at least statistically speaking, comparable to the appetite for cakes.

Reborn Poland needed effective tools to integrate citizens living in territories which for 123 years were administered by three different invaders. Undoubtedly, photography was a medium perfectly suited to the process of building new statehood and constructing a national identity. Therefore, in interwar Poland, like everywhere in the world, photography was treated with great importance as an effective means of mass influence. The results of photographers’ work were used to convey tradition, propagate national awareness, document multiculturalism in the areas of the former Polish-Lithuanian Commonwealth, as well as educate society in the area of aesthetics. One of the examples of the involvement of the state in building the image of the homeland was the campaign to propagate Polesie – a land with a unique, as it was believed, potential. Attractive photos, published in books, press, brochures, presented on postcards, train stations and railway cars, showed scenic places, which were supposed to attract tourists by promising leisure[27]. Particular attention was also paid to areas such as Silesia[28] or the new port in Gdynia[29], which were ensured similar photographic promotion.

In 1930, a monumental two-volume album, with several thousand photos, was published. Landscapes and Monuments of Poland, which was advertised to readers by the publisher with these words: Until now we didn’t have an album covering the entirety of our lands with all their types of landscape, ethnic groups and the most precious monuments. To make such a full-view of our country and in order to make it exact, it had to be documented with the usage of photographs, and they had to be impeccable[30]. Two albums contain photos by many authors and agencies, but most of the work came from two collections: Poland in photographic images by Jan Bułhak and The Largest Collection of Contemporary Polish Photography by Henryk Poddębski[31]. The publication of professor Włodzimierz Dzwonkowski became the capstone of the idea of homeland photography, which was appreciated by the independent Republic of Poland.

Aleksander Minorski couldn’t count on the recognition of official institutions for his work on the sensitive subjects of poverty and negligence of working-class families in Wola – a working-class district of Warsaw. He paid for his work with isolation in Bereza Kartuska prison. The direct reason for the photographer’s imprisonment was the publication Fate and Misery of Our Children, printed in August 1938 on the occasion of the Nationwide Children’s Congress. The brochure containing numerous photographs documenting the poverty of the proletariat’s children was confiscated, and an exhibition of 150 photograms – closed. For Minorski, associated with leftist circles, “homeland photography” meant touching upon difficult social issues, an approach he remained faithful to despite the repression[32]. It’s not surprising that his works couldn’t be found at the First Exhibition of the Homeland Photography, presented in 1938, rules of which stated: Photos should illustrate our homeland and its people from the best angle and have both artistic value and national character[33]. The exhibition, under the patronage of the Ministry of Foreign Affairs, which funded the awards, was a great success. The retrospective exhibition on the hundredth anniversary of inventing photography could have been similarly prepared by the Polish Photographic Society in the autumn of 1939, but unfortunately, it didn’t take place.

Photography in Independent Poland has an extremely rich history, worthy of detailed research and wide promotion, ranging from artistic to professional, guild and amateur. Today it is possible to do it thoroughly, therefore more and more photographic images are remembered as icons of our identity. ☚

1 Danuta Jackiewicz, Photography as a political phenomenon (1839-1864) [in:] How to Look at Poland, Germany and the World? Jubilee Book of Professor Eugeniusz Cezary Król, edited by Joanna Szymoniczek, Warsaw 2017, pp. 756-772.

2 Małgorzata Grąbczewska, To see. To capture. To testify. The Birth of Photo Reportage on Polish Lands [in:] Andrzej Rybicki The Legionary Shots. The Birth of Polish War Reportage, Cracow 2014, pp. 60–97.

3 Many collections of photographs have been donated to the National Museum in Warsaw. See: Photosensitive. Photo Collections at the National Museum in Warsaw. Exhibition in the 170th Anniversary of the Invention of Photography, catalogue of the exhibition edited by Danuta Jackiewicz, Anna Masłowska, Warsaw 2009.

4 About the cooperation of Michał Greim with the Anthropological Commission of AU see: Joanna M. Dziewulska, World of Podole and Bessarabia in the lens of Michał Greim. Gifts of photography for the Polish Academy of Learning, “Yearbook of the Polish Academy of Sciences and the Polish Academy of Learning in Cracow” 2011, no. 56, pp. 379-420.

5 Adam Czarnowski, Wanda Skowron, History of Tourist Photography PTK - PTTK, Łódź 2000.

6 Karolina Puchała-Rojek, “Fever of Photography”. Aspects of Documenting Monuments in the First Years of Activity of TONZP [in:] Polish Cultural Heritage at the Threshold of Independence. Around the Society for the Protection of Monuments, edited by Ewa Manikowska, Piotr, Jamski, Warsaw 2010, pp. 227-251.

7 In 1916 in Warsaw, Polish Tourist Organisation presented the exhibition „Poland in pictures”, showing photographs in three sections: Earth, Man, History.

8 Andrzej Rybicki, The Legions’ Shots [in:] A. Rybicki, op. cit., pp. 136–351.

9 Illustrated Daily Courier. Memorial Book on the Hundredth Anniversary of Creating of the Journal and the Publishing House 1910-1939, edited by Grażyna Wrona, Piotr Borowiec, Krzysztof Woźniakowski, Cracow-Katowice 2010.

10 Krzysztof Wójcik, Marian Fuks. First Photojournalist of the Second Polish Republic, Warsaw 2017.

11 However, the photographic department at PTA was not established until 1930. Waldemar Grabowski, Polish Telegraph Agency 1918-1991, Warsaw 2005, p. 152.

12 The National Museum in Warsaw purchased a WAF photography team in 1921.

13 Illustrated Courier ..., op.cit., pp. 113-114.

14 Jerzy S. Majewski, Waiting for the Reconstruction. Warsaw 1945-1950 in the lens of Karol Pęcherski, Warsaw 2016.

15 Danuta Jackiewicz, Photographs of Antoni Łyżwański [in:] The Academy presents. Antoni Łyżwański 1904-1972, edited by Irena Kossowska, Danuta Jackiewicz, Wojtek Klemm, Warsaw 2004, pp. 84-99.

16 More on this subject, see: Marcin Krzanicki, Photography and propaganda. Polish Press Photojournalism in the Interwar Period, Cracow 2013.

17 Jan Bułhak, Twenty-six years with Ruszczyc, Vilnius 1939, p. 197. An effective campaign to maintain Vilnius within the borders of the Republic of Poland resulted in decorating the photographer Jan Bułhak with the Officer’s Cross of the Order of Polonia Restituta for artistic activity and propagating the Polish landscape abroad.

18 More about Polish photography at this time, see: Urszula Czartoryska, Polish Photography 1912-1948 From the Museum of Art in Łódź, catalogue of the exhibition, Poznań 1995.

19 Jan Bułhak, Photographer’s Travels Across the Word and the Image, Vilnius 1936.

20 Jan Bułhak, Photographics, Warsaw 1931.

21 Jan Bułhak, What is to be Polish Homeland Photography?, “Photography Journal” 1938, No. 11-12, pp. 200-202.

22 Jan Bułhak, Aesthetics of the Light, Vilnius 1936.

23 Adam Sobota, Jan Bułhak and the concepts of the nationality of photography [in:] Jan Bułhak (1876-1950). Pictorial Photographer, catalogue of the exhibition, edited by Zofia Jurkowlaniec, Warsaw 2007, pp. 177-197.

24 More on the subject of Polish photography, see: Lech Lechowicz, The History of Polish photography 1900-1938 [in:] The History of European Photography 1900-1938, edited by Václav Macek, Bratislava 2010, vol. 2, pp. 450-479.

25 Jan Bułhak (1876-1950). Photographic, op. cit, p. 65.

26 Political and Economic Yearbook 1939, Warsaw 1939, p. 832.

27 Karolina Puchała-Rojek, Propaganda of Polesie, or Promises of the photo archives of Zofia Chomętowska’s [in:] Great and Small Stories of Photography, edited by Danuta Jackiewicz, Zofia Jurkowlaniec, Warsaw 2013, pp. 36-47.

28 Beauty of the Silesia, Katowice 1938.

29 Gdynia. 80 Images of Gdynia, Port and Coast, Warsaw 1938.

30 Landscapes and monuments of Poland, vol. 1, photographs were collected and put together by professor Władysław Dzwonkowski, Warsaw 1930, p. VI.

31 Independence by Poddębski, Warsaw 2017.

32 Halina Słomińska, Aleksander Minorski - Fighting Photography, “Photography” 1969, No. 8, pp. 177-180, 183-185.

33 Quotation: Ignacy Płażewski, History of Polish Photography 1839-1939, Warsaw 2003, p. 305.

›› ROZDZIAŁ I

Życie codzienne

ŁUKASZ KAROLEWSKI

Policjant przeprowadza staruszkę przez jezdnię – fotografia wręcz ikoniczna, ukazująca archetyp stróża prawa, troszczącego się o słabszych. Policja Państwowa, utworzona w 1919 roku, stanęła przed trudnym zadaniem zapewnienia porządku publicznego w powstającym państwie. Sytuacja sprzyjała rozwojowi przestępczości. Większość społeczeństwa żyła biednie, musiała ciężko pracować, zadowalając się niewielkimi zarobkami. Krajem wstrząsały kolejne kryzysy gospodarcze. Niedługo po odzyskaniu niepodległości wystąpiła inflacja, która wkrótce przekształciła się w hiperinflację. Zakończyły ją dopiero w 1924 roku reformy Władysława Grabskiego, zapewniające Polsce stabilną, wymienialną walutę – złotego. Rok później wybuchła wojna celna z Niemcami, powodująca znaczny spadek produkcji przemysłowej i wymiany handlowej. Gdy uporano się z tymi trudnościami, załamanie giełdy w Nowym Jorku w 1929 roku przyniosło Wielki Kryzys, który nie ominął też Polski. Sytuacja zaczęła się poprawiać w drugiej połowie lat 30. Zaczęły procentować inwestycje i wyrzeczenia minionych lat. Nastąpił wzrost gospodarczy, polepszyły się warunki sanitarne i opieka zdrowotna, podniósł się ogólny poziom życia. Postępowała elektryfikacja kraju, coraz więcej domów w miastach podłączano do sieci wodociągowej, gazowej i kanalizacyjnej. Mimo to Polska tamtych lat była krajem ogromnych kontrastów. Warszawa, uważana za Paryż Wschodu, miała też wiele biednych dzielnic, z ciemnymi, wilgotnymi podwórkami studniami, czy niską, drewnianą zabudową. Różnice występowały na linii miasto – wieś, dotyczyły też poszczególnych regionów kraju. Zwłaszcza na Kresach Wschodnich dominowały tradycyjne stosunki społeczne i archaiczne metody produkcji. Z kolei w Wielkopolsce istniało nowoczesne, silne rolnictwo, którego podstawę stanowiły samodzielne gospodarstwa rolne.

Śląsk, a także rejon Centralnego Okręgu Przemysłowego oraz znaczniejsze miasta były zamieszkałe w znacznej części przez proletariat fabryczny, dzielący dobę na kolejne zmiany w zakładach przemysłowych. Marzeniem wielu była „państwowa posada”, gwarantująca stabilne zatrudnienie i godziwy zarobek. Praca wypełniała większość czasu Polaków, prawie przez cały tydzień, łącznie z sobotą, dlatego szczególnie ceniono niedzielny wypoczynek. Popularne były pikniki za miastem, zabawy w wesołych miasteczkach, seanse kinowe czy wieczory taneczne. Chętnie uprawiano sport, zrzeszając się w różnego rodzaju klubach. Dla społeczeństwa dwudziestolecia międzywojennego charakterystyczna jest mnogość organizacji, do których należeli obywatele, nie tylko w miastach, ale coraz częściej na wsiach. Wobec ciasnoty wielu mieszkań chętnie spędzano czas w parkach czy lokalach gastronomicznych.

Inne rozrywki preferowały elity, ich styl życia, nieosiągalny dla większości, budził wielkie zainteresowanie, dlatego chętnie pokazywany był w prasie. Zdjęcia z balów i dansingów pozwalały choć na chwilę zapomnieć o szarej, trudnej rzeczywistości. Elity, do których zaliczano zarówno ziemiaństwo, jak i nowoczesną inteligencję, miały ogromny wpływ na społeczeństwo, były motorem zmian i postępu.

›› CHAPTER I

Everyday Life

ŁUKASZ KAROLEWSKI

A policeman helping an old lady to cross the street – an image which can be called iconic, one that shows an archetype of a protector of the law and order who takes care of the weaker. The National Police, established in 1919 faced a challenging task of ensuring public order in the newly created state. The circumstances contributed to the growth of crime. Majority of the society suffered from poverty, had to work hard and survive on low income. The country was shaken by consecutive economic crises. Soon after regaining independence inflation occurred, quickly developing into hyperinflation. It was ended only in 1924 with Władysław Grabski’s reform, which ensured Poland a stable and exchangeable currency – the Polish zloty. A year later, a custom war broke out with Germany, causing a significant drop in industrial production and trade.

When these difficulties were solved, the collapse of the New York stock exchange in 1929 brought the Great Depression, which also didn’t spare Poland. The situation began to improve slightly in the second half of the 1930s. All the investments and sacrifices of past years started to pay off. Economic growth occurred, sanitation and healthcare systems improved, and the general standard of living increased. The electrification of the country was in progress, more and more houses in the cities were being connected to the water supply, gas and sewage systems. Nevertheless, Poland was a country of huge contrasts in those years. Warsaw, sometimes referred as the Paris of the East, also had many poor districts, with dark, damp internal yards and low wooden housing. The gap existed not only between urban and rural areas, but also between different regions of the country. Especially the Eastern Borderlands were still dominated by traditional social relations and archaic production methods. Whereas Wielkopolska boasted independent farms, which were the basis of strong, modern agriculture.

Silesia, together with the region of the Central Industrial District and major cities was inhabited largely by factory workers, who, in the industrial plants, were dividing the day between shifts. The dream of many was a “public job” that guaranteed stable employment and a decent income. Work took up most of people’s time in Poland, almost all week, including Saturday, which is why the Sunday rest was particularly cherished. Picnics outside the city, games in funfairs, movie screenings and dance evenings were extremely popular. People enjoyed practicing sports and joined various clubs. It was typical for the society of the inter-war period, including citizens not only in cities but more and more often in villages to enrol into many different organisations. Because of the size of the apartments many were eager to spend time in parks or catering establishments.

The elites preferred other entertainments. Their lifestyle, unattainable for most, aroused great interest, and as such was eagerly shown in the press. Photos from balls and dances allowed others to forget about the grey, difficult reality for a moment. The elites, who included both gentry and modern intelligentsia, had a huge impact on the society, they were triggering both change and progress. ☚

Policjant przeprowadzający staruszkę przez ulicę Krakowskie Przedmieście w Warszawie, w pobliżu placu Zamkowego. W głębi ulica Podwale z kamienicą Dziewulskich. Zdjęcie wykonano w ramach serii fotografii dokumentujących codzienną służbę funkcjonariuszy Policji Państwowej, 1925.

/

A policeman helping an old lady to cross Krakowskie Przedmieście Street in Warsaw, in the area of the Castle Square. In the background, Podwale Street is visible together with the Dziewulski apartment house. The photo has been taken as one in a series documenting the everyday duties of police officers of the National Police, 1925.

Kobieta sprzedająca kwiaty na ulicy Kopernika w Warszawie, przy skrzyżowaniu z ulicą Tamką. W tle widoczny budynek bazaru na Sewerynowie i gmach Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych. Handel uliczny był bardzo rozpowszechniony. Sprzedawcy oferowali m.in. żywność, napoje (np. lemoniadę w wiadrach), ubrania, drobiazgi codziennego użytku, 1931.

/

A woman selling flowers on Kopernika Street in Warsaw, at the crossing with Tamka Street. The market at Sewerynów and the building of the Mutual Insurance Company are visible in the background. Street trading was very common. Among many goods, sellers offered: food, drinks (e.g. lemonade in buckets), clothes and items of everyday usage, 1931.

Poniatówka na Saskiej Kępie, obok plaży braci Kozłowskich najpopularniejsza plaża prywatna w Warszawie. Oferowała m.in. dansing i restaurację. Wstęp był płatny, zatem mniej zamożni warszawiacy korzystali z dzikich plaż na obrzeżach miasta. Plażowanie początkowo uważano za rozrywkę nieprzystojącą wyższym sferom, dopiero pod koniec lat 20. upowszechniła się moda na opaleniznę, a wraz z nią kostiumy kąpielowe, 1922–1939, fot. Leon Jarumski.

/

Poniatówka beach at Saska Kępa, close to the beach owned by Kozłowski brothers. It was the most popular private beach in Warsaw. Among other things, it offered dancing events and a restaurant. As one had to pay for the entrance, the less wealthy Varsovians used the wide beaches on the outskirts of town. At first spending time on the beach was considered inappropriate for the high-class people; it wasn’t until the end of the 20s having a tan and swimming suits became fashionable, 1922-1939, photo by Leon Jarumski.

Policjant kierujący ruchem na ulicy Nowy Świat w Warszawie. Rosnące natężenie ruchu ulicznego przyczyniło się do wprowadzania w stolicy pierwszych systemów sygnalizacji świetlnej, stopniowo zastępujących tradycyjną regulację ruchu przez funkcjonariuszy policji, 1929.

/

A police officer conducting traffic at the Nowy Świat Street in Warsaw. The first system of traffic lights was introduced in the capital due to the increase of city traffic and it slowly replaced the traditional method of regulating traffic by police officers, 1929.

↷ rewers / reverse

Kawiarnia „George” przy ulicy Jasnej w Warszawie, której atrakcją były telefony na każdym stoliku, umożliwiające rozmowy z osobami obecnymi w lokalu. Elegancka część Warszawy dwudziestolecia międzywojennego, nazywanej przez zagranicznych gości Małym Paryżem, przyciągała stylowymi kawiarniami, dansingami i gwarnymi ulicami, 1931–1932, fot. Leon Jarumski.

/

“George” cafe at Jasna Street in Warsaw, where the main attraction were phones placed on every table, which enabled talking to the guests of the cafe. The elegant part of Warsaw of the interwar period, which used to be called by foreign visitors Little Paris, offered stylish cafes, dances and lively streets, 1931-1932, photo by Leon Jarumski.

Wachmistrz Matysiak i Wera Gajdzińska. Spotkanie po podoficerskim biegu św. Huberta w Garwolinie. Hubertus był co roku uroczyście organizowany przez stacjonujący w mieście 1. Pułk Strzelców Konnych. Oprócz oficerów i podoficerów w imprezie brały udział osoby cywilne, także kobiety jeżdżące konno, zwane amazonkami, 1937, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Wachmeister Matysiak and Wera Gajdzińska. 1st Regiment of Mounted Riflemen which stationed in the city. Apart from the officers and non-commissioned officers, civilians were also taking part in the event, including women who were horse-riding and were called the Amazons, 1937, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Szewc przy pracy w warsztacie. Ówcześni szewcy nie tylko naprawiali buty, ale i je wytwarzali. Wykonane na miarę obuwie było wygodniejsze i trwalsze od produkowanego w fabrykach, które ponadto stały się zagrożeniem dla licznych rzemieślniczych zakładów szewskich. Ludzie biedni często mieli tylko jedną parę butów, więc ją oszczędzali, wkładając jedynie w dni świąteczne, 1929.

/

Shoemaker at work in the workshop. The shoemakers of that times not only repaired shoes, but also produced them. Tailor-made footwear was more comfortable and more durable than one manufactured in factories, which became a threat to many craft shoemakers. Poor people often had only one pair of shoes, so they saved it and put them on only on holiday, 1929.

Wypadek na wiadukcie Pancera – samochód ciężarowy wyłamał barierkę, na szczęście nie było ofiar w ludziach. Widoczni gapie obserwujący akcję ratunkową, za nimi tramwaj linii „Z”, 1938.

/

An accident on the Pancer viaduct - the truck broke the railing, fortunately, there were no casualties. The onlookers watching the rescue action are visible, the “Z” line tram is passing in the background, 1938.

↷ rewers / reverse

Szymon Mikulski z żoną i synem, wieś Unin pod Garwolinem. W oddali widoczny dom rodziny. Państwo Mikulscy nie byli typowymi rolnikami. Mieli dobry status materialny, o czym świadczy obszerny, solidny dom kryty blachą. Pani Mikulska pracowała w sklepie, który prowadziła w Garwolinie siostra jej męża, 1939, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Szymon Mikulski with his wife and son in Unin village near Garwolin. The family house is visible in the distance. The Mikulski family were not typical farmers. They had good financial status, as the solid house with tin roof proves. Ms. Mikulski worked in a shop in Garwolin that was run by her sister-in-law, 1939, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Plażowicze w Wielkiej Wsi nad Bałtykiem. Dawna wieś rybacka już w latach 20. stała się znanym miejscem turystycznym i kąpieliskiem. Na wypoczynek przyjeżdżali tutaj członkowie elity politycznej, artystycznej i wojskowej. Powstawały kolejne nadmorskie kurorty, a prasa reklamowała „wczasy nad polskim morzem”, 1938, fot. Henryk Poddębski.

/

Beach-goers in Wielka Wieś village at the Baltic Sea. Already in the 1920s the former fishing village became a famous tourist destination and a bathing place. The members of the political, artistic and military elite came here for rest. More seaside resorts were built, and the press advertised “holidays on the Polish seaside”, 1938, photo by Henryk Poddębski.

›› ROZDZIAŁ II

Krajobraz

KATARZYNA BRĄKOWSKA

Fotografia, która zdobyła największą liczbę głosów internautów, przedstawia rozwieszone sieci do połowów łososi i łodzie rybackie na wybrzeżu Półwyspu Helskiego. Odrodzone państwo polskie, decyzją mocarstw europejskich, uzyskało zaledwie 140-kilometrowy odcinek wybrzeża Bałtyku. Nie obejmował on Gdańska, który pozostał „wolnym miastem” pod zarządem Ligi Narodów, z przeważającymi wpływami niemieckimi. Mimo to dostęp do morza otworzył drogę do licznych zagranicznych rynków z pominięciem niemieckiej bariery celnej. Po wybudowaniu na Helu w 1921 roku linii kolejowej, ułatwiającej komunikację, nastąpił tutaj rozkwit kurortów i turystyki, a także ośrodków rybołówstwa. Znamienne jest, że nie zdecydowano się na budowę szosy (powstała dopiero w 1960), gdyż uznano, że ruch samochodowy zniszczyłby wyjątkową urodę tego miejsca. Na Helu powstały również placówki naukowe: Morskie Laboratorium Rybackie i Obserwatorium Geofizyczne. Ostatni odcinek mierzei przeznaczono na Rejon Umocniony Hel, wsławiony obroną w 1939 roku. Z kolei nad Zatoką Gdańską, w miejscu małej wioski rybackiej, wyrosło nowoczesne miasto z portami i stoczniami – Gdynia. Modernistyczne budowle i szerokie ulice stanowiły novum wśród przeważających w polskich miastach wąskich XIX-wiecznych uliczek i rokokowych kamienic.

Zabudowa mieszkalna miast i wsi Polski międzywojennej wykazywała duże zróżnicowanie na obszarze kraju. Zelektryfikowane osady z murowanymi domami i brukowanymi drogami, spotykane na Pomorzu i w Wielkopolsce, kontrastowały z błotnistymi wioskami, gdzie królowały drewniane chaty kryte strzechą. Słaba koniunktura gospodarcza, pogorszona najpierw wojną celną z Niemcami w 1925 roku, a następnie Wielkim Kryzysem z lat 1929–1935, uniemożliwiała szybką poprawę stanu infrastruktury kraju i wzrost zamożności społeczeństwa. Wolno zanikały różnice między poszczególnymi zaborami, przede wszystkim między uprzemysłowionym dawnym zaborem pruskim a zacofanymi rolniczo austriackim czy rosyjskim. Kraj nadal miał charakter rolniczy i większość ludności żyła na wsiach, trudniąc się pracą na roli i hodowlą. Wybitnie rustykalny charakter miały Kresy Wschodnie, znane z żyznych czarnoziemów, poprzetykanych malowniczymi lasami i mokradłami. Industrializacja, mająca na celu poprawę potencjału obronnego, spowodowała powstanie wielu nowoczesnych fabryk, zgrupowanych głównie w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Dymy z fabrycznych kominów zasnuwały wiele polskich miast, szczególnie na Górnym Śląsku, ale również przemysłowe dzielnice w Łodzi, Warszawie czy Poznaniu. Coraz więcej terenów powiązanych było liniami kolejowymi, przyspieszającymi transport pasażerów i towarów, a także drogami kołowymi, na których jednak ciągle dominowały wozy konne.

›› CHAPTER II

Landscape

KATARZYNA BRĄKOWSKA

The photography which has received the biggest number of Internet users' votes presents a salmon fishing net hanging near the fishing boats on the coast of the Hel Peninsula. By the decision of the European powers, the newly reborn Polish state obtained only a 140-kilometre section of the Baltic Sea coast. It didn’t include Gdańsk, which remained a "free city" under the authority of the League of Nations, with some major German influences. Nevertheless, access to the sea has opened the way to numerous foreign markets allowing to omit the German customs barrier. After the construction of a railway line on Hel Peninsula in 1921, which made getting there much easier, many resorts, tourism as well as fishing centres started to flourish. It is noteworthy that the authorities didn’t decide to build a highway (it was built only in 1960), because it was recognised that the traffic would destroy the unique beauty of this place. The following scientific centres were also established on Hel: the Sea Fishing Laboratory and the Geophysical Observatory. The last part of the peninsula was used for the Strengthened Hel Area, which became famous for its defence in 1939. On the other hand, in the area of Gdańsk Bay, a modern city with ports and shipyards – Gdynia was constructed replacing a small fishing village. Modernist buildings and wide streets were a novum among narrow, nineteenth-century streets and rococo-houses that prevailed in Polish cities.

The residential buildings in towns and villages of interwar Poland showed great diversity throughout the whole country. Electrified settlements with brick houses and paved roads, found in Pomerania and Wielkopolska contrasted with muddy villages where wooden thatched cottages dominated. The poor economic situation first deepened by the customs war with Germany in 1925, and then by the Great Depression of 1929-1935, made it impossible to quickly improve the state of the country's infrastructure and to increase the society’s wealth. The differences between individual partitions were disappearing slowly, above all those between the industrialised former Prussian partition and the Austrian or Russian ones which were very backward agriculturally. The country was still leaning strongly on agriculture and the majority of the population lived in the countryside, doing agricultural work and farming. The Eastern Borderlands, known for its fertile soil interwoven with picturesque forests and wetlands, had a remarkably rustic character. Industrialisation, aimed at improving the country’s defence potential, resulted in the creation of many modern factories, located mainly in the Central Industrial District. Smoke from the factory chimneys covered many Polish cities, especially in Upper Silesia, but also industrial districts in Łódź, Warsaw and Poznań. More and more areas were connected by railway, improving the transport of passengers and goods, as well as by roads, on which horse-drawn wagons still dominated. ☚

Rozwieszone sieci do połowów łososi na wybrzeżu Półwyspu Helskiego, 1930–1939, fot. Henryk Poddębski.

/

The salmon fishing nets located on the Hel Peninsula. 1930–1939, photo by Henryk Poddębski.

Kompleks wiatraków kozłowych w Osiecznej. „Koźlaki” są najstarszym typem wiatraków na ziemiach polskich, później wypartym przez nowocześniejsze „holendry”. Wiatraki z Osiecznej były świadkami zwycięskiej bitwy stoczonej 11 stycznia 1919 r. z wojskami niemieckimi przez polskich powstańców z Osiecznej, Krzywinia i Śmigla, zwanej bitwą pod wiatrakami, 1934, fot. Henryk Poddębski.

/

A complex of trestle windmills in Osieczna. “Koźlaki” are the oldest type of windmills in Poland, later replaced by more modern “Dutch” windmills. The windmills from Osieczna witnessed a victorious battle on January 11, 1919, fought against German troops by Polish insurgents from Osieczna, Krzywiń and Śmigiel, known as the Battle of the windmills, 1934, photo by Henryk Poddębski.

Fragment gruntowej ulicy w Rozdole k. Stanisławowa, miasta zdegradowanego do osady, położonego nad Dniestrem. Dzisiaj okolice te nazywane są Szwajcarią Rozdolską. Widoczna typowa zabudowa małomiasteczkowa, charakterystyczna dla Kresów Wschodnich, z domami o dachach z drewnianego gontu, 1938, fot. Henryk Poddębski.

/

A fragment of a dirt road in Rozdole near Stanisławów, a city degraded to a settlement and located on the Dniester River. Today, these areas are called the Rozdole Switzerland. Typical small-town buildings are visible, characteristic for the Eastern Borderlands, with wooden shingle-roofed houses, 1938, photo by Henryk Poddębski.

Łódź. Widok z góry w kierunku południowo-wschodnim na zabudowania przemysłowe. Od XIX w. postępował dynamiczny rozwój Łodzi, będącej głównym ośrodkiem przemysłu włókienniczego w Polsce. Na pierwszym planie widoczne dachy Fabryki Karola Eiserta (po II wojnie światowej Norbelana) przy ulicy Żeromskiego, w lewym dolnym rogu kamienice przy ulicy Gdańskiej 152 i 154, 1925, fot. Henryk Poddębski.

/

The city of Łódź. View from the top in the south-east direction of the industrial buildings. From the 19th century, the dynamic development of Łódź, which was the main centre of the textile industry in Poland, was progressing. In the foreground, the roofs of the Karol Eisert Factory (after the Second World War renamed to Norbelan factory) at Żeromskiego Street are visible, in the lower left corner, the tenements at Gdańska Street 152 and 154, 1925, photo by Henryk Poddębski.

Skrzyżowanie Nowego Światu z Alejami Jerozolimskimi w Warszawie. Jedno z najważniejszych w mieście. Zwraca uwagę tramwaj linii okólnej „O”, której trasa okrążała znaczną część północnego Śródmieścia. Z prawej: otwarta w 1926 r. restauracja „Gastronomia”. Przyciągała nie tylko ofertą gastronomiczną, ale i kulturalną, m.in. odbywały się tu długie koncerty oraz działała duża czytelnia gazet, 1930–1934, fot. Jan Binek.

/

The intersection of Nowy Świat and Aleje Jerozolimskie Streets in Warsaw, which was one of the most important ones in the city. The “O” line tram draws attention. Its route circled a significant part of the northern part of the city centre. On the right: “Gastronomia” restaurant which opened in 1926. It attracted not only with its gastronomic, but also cultural offer, long concerts took place there and there was a large newspaper reading room, 1930-1934, photo by Jan Binek.

Horodnica k. Horodenki w województwie stanisławowskim – miejscowość letniskowa nad Dniestrem. Samochód, którym podróżowali fotograf Henryk Poddębski i krajoznawca Mieczysław Orłowicz, ugrzązł w błocie na drodze. Z pomocą pospieszyły miejscowe dzieci. Zły stan dróg poważnie ograniczał motoryzację i utrzymywał dominację transportu konnego, szczególnie na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej, 1938, fot. Henryk Poddębski.

/

Horodnica near Horodenka in the Stanisławów voivodship - summer resort located on the Dniester River. The car that the photographer Henryk Poddębski and the tourist expert Mieczysław Orłowicz travelled with got stuck in the mud on the road in Horodnica. Local children rushed to help. The poor condition of roads seriously limited motorisation and kept the dominance of horse transportation, especially in the Eastern Borderlands of Poland, 1938, photo by Henryk Poddębski.

Krynica-Zdrój. Wille przy bulwarze nad potokiem Kryniczanka, który jest jedną z atrakcji Bulwarów Dietla, zwanych powszechnie deptakiem krynickim. Krynica była słynnym kurortem uzdrowiskowym dla elit, znanym z licznych źródeł leczniczych. Uzdrowisko rozsławił także światowej sławy tenor Jan Kiepura, który miał tutaj swoją willę „Patria”, 1926.

/

Krynica-Zdrój. Villas by the boulevard on the Kryniczanka Stream, which is one of the attractions of the Dietl Boulevards, commonly known as the Krynica promenade. Krynica was a famous spa resort for the elites, known for its numerous healing springs. The spa was also made popular by the world-famous tenor Jan Kiepura, who had his villa – “Patria” here, 1926.

Malowniczy krajobraz w pobliżu wsi Naniec, o której pierwsze wzmianki pochodzą z 1. poł. XIV w. Wieś obecnie jest jedną z dzielnic Wejherowa, podobnie jak pobliskie Śmiechowo. Miejscowość leży nad rzeką Redą wpływającą do Zatoki Puckiej, 1935, fot. Alfred Świerkosz.

/

A picturesque landscape near the village of Naniec, the first mention of which dates back to the first half of the 14th century. The village is now one of the districts of Wejherowo city, just like the nearby Śmiechowo. The village lies on the Reda River which flows into the Puck Bay, 1935, photo by Alfred Świerkosz.

Gdynia. Promenada – jedna z reprezentacyjnych ulic młodego, modernistycznego miasta. Z lewej: na pierwszym planie kinokawiarnia „Bodega”, która spłonie w wielkim pożarze w grudniu 1938 r., a w głębi z lewej pierwsze dźwiękowe kino w mieście, „Morskie Oko”, oddane do użytku w 1928 r. w lokalu po sali tanecznej i restauracji, 1939, fot. Henryk Poddębski.

/

Gdynia. Promenada Gdyńska Street – one of the most representative streets of the young, modernist city. On the left: in the foreground the “Bodega” cinema hall, which will burn down during the large fire of December 1938, and in the background, on the left: “Morskie Oko”- the first sound cinema in the city which was opened in 1928 replacing a dancehall and a restaurant, 1939, photo by Henryk Poddębski.

Uroczyste otwarcie sezonu automobilowego, połączone z poświęceniem pojazdów przed kościołem św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej. Świątynia ta została wybudowana ze składek członków klubów motoryzacyjnych i lotniczych, a tradycja corocznego święcenia pojazdów jest kontynuowana do dziś jako Autosacrum. Projekt świątyni, autorstwa prof. Brunona Zborowskiego, wzorowany był na polskim pawilonie z wystawy w Paryżu w 1925 r., 1939.

/

The grand opening of the automobile season, combined with blessing of vehicles in front of the St. Krzysztof church in Podkowa Leśna. This church was built from the contributions of members of automobile and aviation clubs, and the tradition of the annual celebration of vehicles is continued until today as the Autosacrum. Temple design made by prof. Bruno Zborowski, based on the Polish pavilion from the exhibition in Paris in 1925, 1939.

›› ROZDZIAŁ III

Kultura

MAGDALENA HARTWIG

Wojciech Kossak był jednym z pięciorga dzieci malarza Juliusza Kossaka. Przyszedł na świat w Paryżu, jego chrzestnym ojcem został francuski malarz Horace Vernet – nauczyciel wielu polskich artystów. Wojciech, podobnie jak ojciec, skierował swój talent w stronę malarstwa historycznego i rodzajowego. Tematyka jego obrazów koncentrowała się zarówno wokół przedstawień nawiązujących do przeszłości, jak i wydarzeń aktualnych, które tworzyły historię Polski lat międzywojennych. Najbardziej spektakularne były dwie panoramy – „Racławicka”, ukazująca bitwę pod Racławicami w 1794 roku, opracowana z Janem Styką, i „Berezyna”, ilustrująca przejście Napoleona I przez Berezynę w 1812 roku, przygotowana wspólnie z Julianem Fałatem, przy udziale również wielu innych znakomitych malarzy. Wielką popularność przyniosły Wojciechowi Kossakowi takie prace, jak: „Olszynka Grochowska”, „Zaślubiny Polski z morzem”, „Noc listopadowa”, „Przysięga Kościuszki na Rynku w Krakowie w dniu 24 marca 1794 roku”, a także liczne portrety, w tym marszałka Józefa Piłsudskiego, oraz wiele scen rodzajowych, zwłaszcza o tematyce jeździeckiej. Dzieła Kossaka nie były jedynie efektem pracy dobrze wykształconego malarza, zręcznie posługującego się realistyczną konwencją. Były również sumą jego doświadczeń wojskowych ze służby w pułku ułanów w Krakowie, a także gruntownych badań historycznych, znajomości tematyki militarnej oraz wnikliwych studiów uzbrojenia, mundurów i sylwetek koni. Wyróżniona fotografia przedstawia Kossaka pracującego nad obrazem „Orlęta – obrona cmentarza”, w otoczeniu niezbędnych rekwizytów. Portret wykonano w okresie 1925–1926, w pracowni znajdującej się w jednej z „Kossakówek”, w domu przy placu Juliusza Kossaka 4 w Krakowie.

W tych latach Olga Boznańska i Tadeusz Styka, malarze widoczni na kolejnych zdjęciach, mieszkają i tworzą w Paryżu, w którym polscy artyści z kręgu École de Paris zakładają Cercle des Artistes Polonais à Paris. Olga Boznańska jest rozpoznawalną artystką, po wielu sukcesach na wystawach europejskich, a Jan Styka doskonali warsztat portrecisty, co po kilku latach zaowocuje popularnością w Stanach Zjednoczonych. W Paryżu również, podczas Międzynarodowej Wystawy Sztuki Dekoracyjnej i Wzornictwa w 1925 roku, polscy architekci i artyści zdobywają liczne nagrody i wyróżnienia za projekt oryginalnego pawilonu, którego estetyka utrzymana była w rodzimej wersji stylu art déco. W Polsce budowane są nowoczesne monumentalne gmachy – dla Muzeum Narodowego w Warszawie, Szkoły Głównej Handlowej, Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, czy Bank Gospodarstwa Krajowego, pawilony Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, osiedla i wille na warszawskim Żoliborzu i Saskiej Kępie. W tej dekadzie powstają miasta ogrody – Mościce przy Państwowej Fabryce Związków Azotowych i Podkowa Leśna.

Następuje rozkwit polskiej kinematografii. Pojawiają się filmowe adaptacje dzieł literackich, m.in. narodowej epopei „Pan Tadeusz”, do której plakat projektował Wojciech Kossak, poczytnych powieści, jak „Trędowata”, „Znachor”, oraz filmy historyczne i melodramaty. Erę gwiazd polskiego kina: Hanki Ordonówny, Heleny Grossówny, Aleksandra Żabczyńskiego, Eugeniusza Bodo czy Adolfa Dymszy otworzą dopiero lata 30. Epoka kina niemego należała do Poli Negri, której słynny portret namalował Tadeusz Styka. W filmach grał polski tenor o międzynarodowej sławie, Jan Kiepura; na taśmie celuloidowej zapisano także występy Ignacego Jana Paderewskiego, który w latach 20. powrócił do profesji pianisty, gromadząc tłumy widzów podczas światowych tournée.

›› CHAPTER III

Culture

MAGDALENA HARTWIG

Wojciech Kossak was one of five children of the painter Juliusz Kossak. He was born in Paris, his godfather was a French painter Horace Vernet, who taught many Polish artists. Wojciech, like his father, used his talent for historical and genre painting. The themes of his paintings focused both on representations referring to the past and current events which were creating the history of Poland in the Inter-war years. The most spectacular were two panoramas – “Racławicka”, showing the Battle of Racławice in 1794, created with Jan Styka, and “Berezyna”, a panorama illustrating the passage of Napoleon I by Berezyna in 1812, which was painted jointly with Julian Fałat and many other outstanding painters. Wojciech Kossak became extremely popular thanks to such works as: “Olszynka Grochowska”, “Marriage of Poland with the Sea”, “November Night”, “Kościuszko’s oath on the Market Square in Krakow on March 24, 1794”, as well as numerous portraits, including the ones of Marshal Józef Piłsudski, and many genre scenes, focusing especially on horse riding. Kossak’s works were not only the result of the work of a well-educated painter who skillfully used a realistic convention. They were also the sum of his military experiences of serving in the Uhlan regiment in Cracow, as well as a thorough historical research, knowledge of military subjects and insightful studies of weapons, uniforms and horse silhouettes. The photograph featured here shows Kossak working on the painting “Orlęta – the defence of the cemetery”, surrounded by necessary props. The portrait was made between 1925-1926, in the studio located in one of the Kossak estates, in the house at Julius Kossak Square 4 in Cracow.

In those years, Olga Boznańska and Tadeusz Styka, painters visible in subsequent photographs, live and create in Paris, where Polish artists from the École de Paris circle establish Cercle des Artistes Polonais à Paris. Olga Boznańska is a recognizable artist, already with many successes at various European exhibitions, and Jan Styka is improving the craft of a portrait painter, which in several years will pay off in popularity in the United States. In Paris, also during the International Exhibition of Decorative Arts and Design in 1925, Polish architects and artists win numerous awards and special mentions for the design of the original pavilion, the aesthetics of which were maintained in the native version of the Art Deco style. In Poland, modern monumental buildings are being built – for the National Museum in Warsaw, the Warsaw School of Economics, the Ministry of Religious Affairs and Public Education, the National Development Bank, pavilions of the General National Exhibition in Poznań, housing estates and villas in parts of Warsaw like Żoliborz and Saska Kępa. In this decade, the city gardens are being created, like Mościce near the State Factory of Nitrogen Compounds and Podkowa Leśna.

Polish cinematography is blooming. Film adaptations of literature appear, including the national epic poem “Pan Tadeusz”, to which the poster was designed by Wojciech Kossak, widely read novels such as “Leper”, “Znachor” are being filmed, and historical films and melodramas are being made. The era of Polish cinema stars: Hanka Ordonówna, Helena Grossówna, Aleksander Żabczyński, Eugeniusz Bodo and Adolf Dymsza would not begin until the 1930s. The period of silent cinema belonged to Pola Negri, whose famous portrait was painted by Tadeusz Styka. Jan Kiepura, an internationally recognised Polish tenor played in many films, also performances of Ignacy Jan Paderewski were recorded on celluloid film. In the 1920s Paderewski returned to his piano carrier, attracting large audiences during his world tour. ☚

Wojciech Kossak, artysta w swojej pracowni, 1925–1926.

/

Wojciech Kossak, the painter in his studio, 1925-1926.

Fotografia Olgi Boznańskiej wykonana podczas jej pobytu w Krakowie w okresie od lata 1930 do sierpnia 1931. Malarka sfotografowana została w pracowni, mieszczącej się w oficynie rodzinnej kamienicy przy ul. Wolskiej 17, przed obrazem, nad którym pracowała – portretem żony doktora Boczara, lekarza artystki. Pozuje w fartuchu, trzymając ulubionego teriera Kikę, 1930.

/

Photograph of Olga Boznańska during her stay in Cracow from summer 1930 to August 1931. The painter was photographed in the studio located in the annex building of her family tenement house at Wolska 17 Street, in front of the painting she was working on – a portrait of the wife of doctor Boczar, who was Boznańska’s doctor. She is posing in an apron, holding her favourite terrier – Kiki, 1930.

↷ rewers / reverse

Oryginalny podpis pod zdjęciem brzmiał: P. Hanka Ordonówna, gwiazda miłego teatrzyku „Qui Pro Quo”, w Warszawie, zwana tam popularnie „Ordonką”. W najbliższej przyszłości wystąpi w Paryżu w teatrzyku „Palace” („Światowid” 1926, nr 1, s. 8). W 1926 r. Hanka Ordonówna nie była jeszcze słynną gwiazdą, a rozpoczynającą karierę szansonistką kabaretową. Eksplozję sławy zawdzięcza roli w filmie „Szpieg w masce” i niezwykłemu wykonaniu piosenki „Miłość ci wszystko wybaczy”, 1925.

/

The original signature under the photo says: P. Hanka Ordonówna, the star of the cute theatre “Qui Pro Quo”, in Warsaw, popularly named “Ordonka” there. In the near future she will perform in Paris in the “Palace” theatre (“Światowid” 1926, No. 1, p. 8). In 1926, Hanka Ordonówna wasn’t a famous star yet, but a debuting cabaret singer. The explosion of fame came after her role in the film “The Spy in the Mask” and the extraordinary performance of the song “Love Forgives Everything”, 1925.

Muzeum Narodowe w Krakowie. Fotografia przedstawia służbę muzealną podczas ćwiczeń przeciwpożarowych. Widoczny obraz to „Hołd pruski” Jana Matejki, ukazujący historyczne wydarzenie z 1525 r. – hołd złożony przez Albrechta Hohenzollerna polskiemu królowi Zygmuntowi I Staremu, 1930.

/

The National Museum in Cracow. The photograph shows the museum security staff during fire exercises. The painting visible here is “The Prussian Homage” by Jan Matejko, showing a historical event from 1525 – a tribute made by Albrecht Hohenzoller to the Polish King Sigismund I the Old, 1930.

Fotografia Jana Kiepury, słynnego polskiego tenora, została wykonana na planie filmu „Daj mi tę noc”, realizowanego w Hollywood dla wytwórni Paramount Pictures. Prasa tak opisała ten występ: Kiepura, grający rolę rybaka, śpiewa stojąc na pokładzie kutra swą pieśń, która już niebawem stanie się przebojem muzycznym całego świata („As” 1936, nr 5, s. 3), 1936.

/

A photograph of Jan Kiepura, a famous Polish tenor, was taken on the set of the movie „Give Us This Night”, made in Hollywood for the Paramount Pictures studio. The press described the performance as follows: Kiepura, who plays the role of a fisherman, sings a tune on the deck of his boat. The song will soon become a worldwide musical hit (“Ace” 1936, No. 5, p. 3), 1936.

Tadeusz Styka pochodził z malarskiej rodziny – malarzami byli ojciec Jan, współtwórca wraz z Juliuszem Kossakiem monumentalnej „Panoramy Racławickiej”, oraz brat Adam, wykształcony w Paryżu malarz orientalista. Swoją karierę rozwijał głównie w Nowym Jorku, dokąd przeprowadził się na stałe w roku 1926. Fotografia ukazuje artystę pracującego nad portretem aktorki Kazimiery Skalskiej, 1926.

/

Tadeusz Styka came from a family of painters – his father Jan, co-creator of the monumental „Panorama Racławicka” made together with Juliusz Kossak, and brother Adam, an orientalist painter educated in Paris had the same occupation. Styka developed his career mainly in New York, where he moved permanently in 1926. The photograph shows the artist working on a portrait of the actress – Kazimiera Skalska, 1926.

Na ulicy Długi Targ w Gdańsku kręcą film. Grupa mężczyzn stoi obok fontanny Neptuna. Przy kamerze, skierowanej w stronę Dworu Artusa, pracuje kinooperator, 1934, fot. J. Szrederówna.

/

A crew is making a film on Długi Targ Street in Gdańsk. A group of men is standing next to the Neptune fountain. A camera operator is working with the camera, directed towards the Artus Court, 1934, photo by J. Szrederówna.

Jest rok 1925. Ignacy Jan Paderewski ma 65 lat. Przeszłością jest już czas sprawowania przez niego funkcji premiera Rzeczypospolitej oraz piastowania innych ważnych stanowisk. Powrócił do muzyki i koncertów, które niezmiennie od początku jego kariery, przerwanej działalnością polityczną, cieszyły się ogromną popularnością. Widzimy Paderewskiego w czasie podróży do Wenecji, gdy przed bazyliką św. Marka karmi gołębie, 1925.

/

It’s 1925. Ignacy Jan Paderewski is 65 years old. The time when he held the function of the Prime Minister of the Republic of Poland and other important state positions is already in the past. He returned to music and concerts that, from the beginning of his careers interrupted by his political activity, remained extremely popular. We see Paderewski during a trip to Venice, feeding pigeons in front of the St. Mark Basilica, 1925.

Zygmunt Breitbart, nazywany Samsonem Potężnym, prezentuje swoje możliwości jako najsilniejszy człowiek świata. W czasie występu w cyrku Staniewskich dźwiga na klatce piersiowej specjalnie zaprojektowaną konstrukcję, złożoną z okrągłego toru motocyklowego, po którym jeździ dwóch mężczyzn. W 1923 r. Breitbart zagrał w filmie „Der Eisenkönig” (Król żelaza), w reżyserii Maxa Neufelda. Stał się też inspiracją dla twórców komiksu o Supermanie oraz dla współczesnego reżysera Wernera Herzoga, który zrealizował film „Niezwyciężony”, bazujący na jego biografii, 1925.

/

Zygmunt Breitbart, called Samson the Powerful, presents his capabilities as the strongest man in the world. During a performance in the Staniewski circus, he is lifting a specially designed structure lying on his chest, consisting of a circular motorcycle track, driven by two men. In 1923, Breitbart starred in the film Der Eisenkönig (The Iron King), directed by Max Neufeld. He also became an inspiration for the creators of the comic book about Superman and for the contemporary director Werner Herzog, who made the film.

Adolf Dymsza z żoną Zofią i córkami w samochodzie lancia farina. Aktor wziął udział w międzynarodowym pokazie, który odbył się 20 maja 1939 r. w parku im. Ignacego Jana Paderewskiego w Warszawie, podczas zorganizowanego po raz pierwszy przez Automobilklub Polski konkursu na najpiękniejszy samochód. Nie wręczono wówczas Wielkiej Nagrody żadnemu z uczestników, natomiast przyznano siedem odznaczeń siedmiu autom prowadzonym przez najpiękniejsze panie. Samochód Dymszów był jednym z nich, 1939.

/

Adolf Dymsza with his wife Zofia and daughters in the Lancia Farina car. The actor participated in an international show, which took place on May 20, 1939 in the park named after Ignacy Jan Paderewski in Warsaw, during the competition for the most beautiful car organized for the first time by Polish Automobile Club. At that time, no participants were awarded the Grand Prix, while seven special mentions were given to seven cars run by the most beautiful ladies. The car owned by Dymsza was one of them, 1939.

›› ROZDZIAŁ IV

Przemysł

ŁUKASZ KAROLEWSKI

Z zaprezentowanych zdjęć dotyczących przemysłu dwudziestolecia największą popularność zdobyła fotografia słynnej Luxtorpedy na dworcu w Zakopanem. Ten owiany legendą wagon motorowy miał dwie kabiny maszynisty, co upraszczało zmianę kierunku jazdy pociągu, niezbędną na trasie Kraków – Zakopane. Czas jej przejazdu porównywalny jest z czasem dzisiejszych pociągów ekspresowych, wówczas był to niedościgniony rekord. Niestety, cena biletu była bardzo wysoka, zaś komfort podróży dość niski z powodu ciasnoty i hałasu. Choć dostępne dla nielicznych, Luxtorpedy stały się jednym z symboli polskiego przedwojennego kolejnictwa. Następne egzemplarze powstały już w Pierwszej Polskiej Fabryce Lokomotyw w Chrzanowie, znanej pod telegraficzną nazwą Fablok. Zakłady zaliczały się do wiodących producentów lokomotyw w Polsce, część produkcji eksportowały nawet do Bułgarii, Maroka i ZSRR. Oprócz Fabloku tabor kolejowy produkowała też słynna fabryka Lilpop, Rau i Loewenstein w Warszawie. Wytwarzała ona również motopompy, maszyny pralnicze, wagony tramwajowe, a także montowała na licencji samochody opel, chevrolet i buick. Zakłady zatrudniały 3500 pracowników i były jedną z największych fabryk Warszawy. Planowano nawet otwarcie filii w Lublinie, ale uniemożliwił to wybuch II wojny światowej.

Komunikacja to też lotnictwo i żegluga. Problemy z eksploatacją portu w Wolnym Mieście Gdańsku spowodowały konieczność budowy, praktycznie od podstaw, nowoczesnego portu w Gdyni. Wkrótce gdyński port z modernistycznym Dworcem Morskim zaczął przyjmować statki z całego świata, także krajowe transatlantyki m/s Batory i m/s Piłsudski. W Gdyni wybudowano też stocznie, dostarczające statki dla żeglugi i okręty dla Marynarki Wojennej. Również przemysł lotniczy oferował wiele pionierskich konstrukcji, niejednokrotnie wyprzedzających światowe trendy. Głównym producentem samolotów były Państwowe Zakłady Lotnicze, ale istniały też firmy prywatne, jak np. Zakłady Mechaniczne Plage i Laśkiewicz z Lublina, Podlaska Wytwórnia Samolotów w Białej Podlaskiej czy Doświadczalne Warsztaty Lotnicze w Warszawie, znane z udanych samolotów serii RWD.

Oprócz przemysłu maszynowego rozwijały się zakłady chemiczne, szczególnie te produkujące związki azotowe, do czego przyczyniła się prężna działalność chemika i wynalazcy, późniejszego prezydenta RP, prof. Ignacego Mościckiego. Związki azotu, głównie kwas azotowy, były niezbędne do uzyskania nawozów sztucznych oraz materiałów wybuchowych. Rozwijano też produkcję włókien syntetycznych, np. sztucznego jedwabiu, wytwarzanego przez fabrykę w Tomaszowie Mazowieckim. W krótkim czasie Polska znalazła się w pierwszej dziesiątce światowych potentatów branży włókien sztucznych.

Polscy inżynierowie starali się ze wszystkich sił nadrobić opóźnienia wywołane 123 latami zaborów. W wielu dziedzinach przemysłu poczyniono znaczące postępy i osiągnięto światowy poziom zarówno pod względem jakości, jak i rozmiarów produkcji. Niestety, dynamiczną industrializację kraju najpierw opóźnił Wielki Kryzys lat 30., a następnie, gdy państwo polskie zaczęło się podnosić z kryzysu, wybuchła II wojna światowa.

›› CHAPTER IV

Industry

ŁUKASZ KAROLEWSKI

The photo of the famous Luxtorpeda standing at the railway station in Zakopane gained the biggest popularity among all the photos presenting the theme of “The industry in the 20s”. This legendary train had two cabs for drivers, which made the change of direction of the train on the Cracow - Zakopane route much easier. The time of its travel was comparable with the time of today's express trains, at the time it was an unmatched accomplishment. Unfortunately, the ticket price was very high, and the travel comfort was rather low due to the noise and lack of space. Although available for few, Luxtorpedas became one of the symbols of Polish pre-war railways. The next trains were produced in the First Polish Locomotive Factory in Chrzanów, known under the telegraphic name of Fablok. The factory was among the leading manufacturers of locomotives in Poland, and even exported a certain percentage of their production to Bulgaria, Morocco and the USSR. Apart from Fablok factory, the rolling stock was also produced by the famous Lilpop, Rau & Loewenstein factory in Warsaw. It also manufactured motor pumps, laundry machines, tram carriages and had a license to assemble Opel, Chevrolet and Buick cars. The factory employed 3,500 employees and was one of the largest in Warsaw. There were even plans to open a branch in Lublin, but it was made impossible by the outbreak of World War II.

Aviation and seafaring also belong to the transportation sector. Problems with using the port in the Free City of Gdansk created a necessity to construct, virtually from scratch, a modern port in Gdynia. Soon, the Gdynia port with the modernist Harbour Station began to dock ships from around the world, including national transatlantic liners M.S. Batory and M.S Piłsudski. Additionally, a  shipyard was built in Gdynia. It was supplying ships for both seafaring industry and the Navy. The aviation industry also offered many breakthrough structures that were often ahead of global trends. The main aircraft manufacturer was the State Aircraft Factory, but there were also private companies, such as Plage & Laśkiewicz Mechanic Factory from Lublin, the Podlasie Aircraft Production Company in Biała Podlaska or the Experimental Aviation Workshops in Warsaw, known for successful RWD series aircraft.

Apart from the machine production industry, chemical plants were developing, especially those producing nitrogen compounds. Prof. Ignacy Mościcki, who later became the president of the Republic of Poland, and was a chemist and an inventor, contributed greatly to this state of matters. Nitrogen compounds, mainly nitric acid, were necessary to obtain fertilisers and explosives. Production of synthetic fibres, such as rayon, produced by the factory in Tomaszów Mazowiecki was also developed. In a short time, Poland became one of the top ten global leaders of the synthetic fibres industry.

Polish engineers tried their best to make up for the deficiencies caused by 123 years of partitions. Significant progress was made in many areas of the industry and a world-wide level was achieved in terms of both quality and production volume. Unfortunately, the dynamic industrialisation of the country was delayed by the Great Depression of the 1930s, and then, when the Polish state began to rise from the crisis, the World War II broke out. ☚

Wagon motorowy firmy Austro-Daimler-Puch, znany szerzej jako Luxtorpeda, na dworcu w Zakopanem. Zakupiony od Austrii, po pomyślnych testach w Polsce, stał się wzorem dla następnych pięciu wagonów wyprodukowanych przez Fablok w Chrzanowie, 1936.

/

The motor wagon of the Austro-Daimler-Puch company, better known as Luxtorpeda, at the train station in Zakopane. Purchased from Austria, after successful tests in Poland, it became a model for the next five cars manufactured by Fablok in Chrzanów, 1936.

Towarzystwo Przemysłowe Zakładów Mechanicznych S.A. Lilpop, Rau i Loewenstein w Warszawie – hala montażu samochodów marki Chevrolet, 1936–1939.

/

The S.A. Lilpop, Rau & Loewenstein factory in Warsaw - assembly hall of Chevrolet cars, 1936-1939.

↷ rewers / reverse

Kocioł parowozu Tr21 podczas opuszczania na ostoję w Pierwszej Fabryce Lokomotyw w Chrzanowie. Były to pierwsze parowozy produkowane w odrodzonej Polsce, początkowo we współpracy z austriacką fabryką Staats Eisenbahn Gesellschaft. Wkrótce rozpoczęto prace nad własnymi projektami lokomotyw, osiągając w latach 30. produkcję rzędu 100 parowozów rocznie, 1922–1925.

/

The Tr21 steam boiler being lowered down on an anchor in the First Locomotive Factory in Chrzanów. These were the first steam engines produced in reborn Poland, initially made in cooperation with the Austrian Staats Eisenbahn Gesellschaft factory. Soon the factory began working independently on its own locomotive projects, achieving the production of 100 steam locomotives per year in the 1930s, 1922-1925.

Modernistyczny Dworzec Morski w Gdyni. Przy nabrzeżu transatlantyk m/s Piłsudski, obok „Batorego” najbardziej luksusowy polski statek pasażerski, 1935–1937, fot. Henryk Poddębski.

/

The modernist Harbour Station in Gdynia. At the quay the M.S. Piłsudski transatlantic ship is visible. Next to “Batory” M.S. Piłsudski was the most luxurious Polish passenger ship, 1935-1937, photo by Henryk Poddębski.

Huta cynku Uthemann w Katowicach-Szopienicach, największy zakład wytopu metali kolorowych w Polsce, którego początki sięgają połowy XIX w., 1927, fot. Henryk Poddębski.

/

Uthemann zinc smelter in Katowice-Szopienice, the largest smelting plant for non-ferrous metals in Poland, which dated back to the middle of the 19th century, 1927, photo by Henryk Poddębski.

Samoloty Lublin R-X i R-IX przed hangarami Zakładów Mechanicznych E. Plage i T. Laśkiewicz, pierwszej fabryki lotniczej w odrodzonej Polsce. Zakłady wytwarzały też karoserie do ciężarówek i autobusów. Niestety padły ofiarą akcji nacjonalizacyjnej szefa Departamentu Aeronautyki Ministerstwa Spraw Wojskowych, gen. Ludomiła Rayskiego, dążącego do upaństwowienia całego przemysłu lotniczego, 1929.

/

Lublin R-X and R-IX planes standing in front of the hangars of E. Plage & T. Laśkiewicz Mechanic Factory, the first aviation factory in reborn Poland. The factory also produced bodyworks for trucks and buses. Unfortunately, the business fell victim to nationalisation executed by the head of the Aeronautics Department of the Ministry of Military Affairs, Gen. Ludomil Rayski, who sought to nationalise the entire aviation industry, 1929.

Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu w Tomaszowie Mazowieckim – robotnicy pracujący w suszarni, 1927.

/

The Rayon Factory in Tomaszów Mazowiecki - labourers at work in a drying room, 1927.

M/s Piłsudski przy Nabrzeżu Francuskim portu w Gdyni. Luksusowy transatlantyk, zbudowany we włoskiej stoczni Cantiere Navale Triestino, miał być ambasadą polskiej kultury na morzach i oceanach świata. Wystrój statku, aż do najdrobniejszych detali, zaprojektowali wybitni polscy artyści, 1935–1937, fot. Henryk Poddębski.

/

M.S. Piłsudski at the French Quay of the port in Gdynia. A luxurious transatlantic ship, built in the Italian shipyard Cantiere Navale Triestino, was intended as an embassy of Polish culture on the seas and oceans of the world. The ship’s interiors and the deck were were designed by outstanding Polish artists down to the smallest details, 1935-1937, photo by Henryk Poddębski.

Powszechna Wystawa Krajowa została zorganizowana w Poznaniu, by promować osiągnięcia Polski w pierwszym dziesięcioleciu niepodległości. Na jej potrzeby gruntownie zmodernizowano infrastrukturę miasta. Całość ekspozycji zajmowała obszar 65 ha. Honorowy patronat objął marszałek Józef Piłsudski. Wystawa odbiła się szerokim echem w Europie, dając dowód zdolności organizacyjnych i produkcyjnych młodego państwa, 1929.

/

Polish General Exhibition was organised in Poznań to promote Poland's achievements in the first decade of the country’s independence. For the purpose of the event, the city's infrastructure was thoroughly modernised. The entire exhibition occupied an area of 65 ha. Marshal Józef Piłsudski took the honorary patronage over the exhibition which received wide coverage in Europe, showing the organisational and production capabilities of the young state, 1929.

Pracownik we wnętrzu kotła w Fabryce Kotłów Parowych W. Fitzner i K. Gamper w Sosnowcu. Zakłady produkowały kotły parowozowe do lokomotyw wytwarzanych przez krajowe fabryki, m.in. chrzanowski Fablok, jak również różnorodne konstrukcje kotłów przemysłowych, 1928.

/

A worker inside a boiler at the W. Fitzner and K. Gamper Steam Boiler Factory in Sosnowiec. The plants produced engine boilers for locomotives manufactured by domestic factories, including the Fablok factory in Chrzanów, as well as various types of industrial boilers, 1928.

›› ROZDZIAŁ V

Sport

MAGDALENA HARTWIG

Halina Konopacka od wczesnych lat, dzięki rodzinnym tradycjom, zajmowała się różnymi dyscyplinami sportowymi. Była jedną z najbardziej utalentowanych polskich zawodniczek. 27 razy zdobyła mistrzostwo Polski w różnych konkurencjach lekkoatletycznych. Specjalizowała się nie tylko w rzucie dyskiem, ale i w rzucie oszczepem, pchnięciu kulą, skokach wzwyż i skokach w dal. Uprawiała narciarstwo, jazdę konną, grała w piłkę ręczną, koszykówkę, w tenisa, pływała i startowała w rajdach samochodowych. Jej wszechstronność przejawiała się nie tylko w wymiarze sportowym. Konopacka pisała wiersze i zajmowała się malarstwem, które stało się jej główną pasją po wojnie. Karierę sportową zamknęła w 1931 roku.

We wrześniu 1939, razem z mężem Ignacym Matuszewskim, brała udział w akcji ewakuacji skarbca Banku Polskiego, podczas której jako kierowca jednej z 40 ciężarówek transportowała złoto przewożone na teren Francji. Tam też pozostała przez czas wojny, potem przeniosła się do Nowego Jorku, a następnie na Florydę. Zmarła w Stanach Zjednoczonych w 1989 roku.

Międzynarodowy rozgłos zyskali także inni polscy zawodnicy, przedstawiciele zarówno letnich, jak i zimowych dyscyplin. W historii polskiego sportu zapisali się m.in.: lekkoatleci Stanisława Walasiewiczówna, Janusz Kusociński i Jadwiga Wajsowa, wioślarze Roger Verey i Jerzy Ustupski, tenisistka Jadwiga Jędrzejowska, skoczek narciarski Stanisław Marusarz. Pierwsze olimpijskie medale wywalczyli dla niepodległej Polski, w Paryżu w 1924 roku, jeźdźcy Adam Królikiewicz i Tadeusz Komorowski (brąz) oraz kolarze torowi Józef Lange, Jan Łazarski, Tomasz Stankiewicz i Franciszek Szymczyk (srebro). Polscy sportowcy z sukcesem startowali na olimpiadach w Amsterdamie, Los Angeles i Berlinie. Ważnym wydarzeniem był także debiut polskich piłkarzy na Mistrzostwach Świata w 1938 roku.

Dzięki prężnie działającym organizacjom sportowym Polska wielokrotnie w ciągu dwudziestu lat organizowała mistrzostwa o międzynarodowym zasięgu, m.in. narciarskie Mistrzostwa Świata FIS (Federation International de Ski) w Zakopanem (1929 i 1939), mistrzostwa Europy w wioślarstwie (Bydgoszcz, 1929), w szermierce (Warszawa, 1934), w saneczkarstwie (Krynica, 1935) oraz Automobilowy Rajd Tatrzański (1927, 1929, 1930 i 1931).

Fotografia pokazuje Halinę Konopacką, w charakterystycznym czerwonym berecie, w momencie gdy przygotowuje się do rzutu dyskiem podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1928 roku, które odbywały się na nowo otwartym stadionie w Amsterdamie. Po raz pierwszy w różnych konkurencjach pojawiły się wówczas kobiety. Jedną z nich była dyskobolka Halina Konopacka, która mimo silnej międzynarodowej konkurencji odniosła spektakularne zwycięstwo, zdobywając pierwszy w historii złoty medal dla Polski. Z Amsterdamu wyjechała nie tylko z laurem za osiągnięcia sportowe. Wyróżniająca się urodą, wdziękiem i stylem Konopacka otrzymała też tytuł Miss Igrzysk.

›› CHAPTER V

Sport

MAGDALENA HARTWIG

From early years Halina Konopacka, thanks to her family traditions, was involved in different sports disciplines. She was one of the most talented Polish players. She won the Polish championship in various athletics competitions 27 times. She specialised not only in discus throwing, but also in the javelin, shot put, high jump and long jumps. She practiced skiing, horse riding, played handball, basketball, tennis, swimming and competed in car rallies. Her versatility showed not only in her sports accomplishments. Konopacka wrote poems and enjoyed painting, which became her main passion after the war. She finished her sports career in 1931.

In September 1939, together with her husband, Ignacy Matuszewski, she participated in the evacuation of the treasury of the Bank of Poland, during which, as the driver of one of 40 trucks, she transported gold to France. She remained there during the war, then she moved to New York and then to Florida. She died in the United States, in 1989.

Other Polish players, representatives of both summer and winter disciplines, gained international recognition. In the history of Polish sport, there were, among others, athletes Stanisława Walasiewiczówna, Janusz Kusociński and Jadwiga Wajsowa, rowers Roger Verey and Jerzy Ustupski, tennis player Jadwiga Jędrzejowska and ski jumper Stanisław Marusarz. The first Olympic medals for independent Poland were won in Paris, in 1924, by riders Adam Królikiewicz and Tadeusz Komorowski (bronze) and track cyclists Józef Lange, Jan Łazarski, Tomasz Stankiewicz and Franciszek Szymczyk (silver). Polish athletes successfully competed at the Olympic Games in Amsterdam, Los Angeles, and Berlin. The debut of Polish footballers at the World Cup in 1938 was also an important event.

Thanks to thriving sports institutions, Poland repeatedly organised international championships over the time of twenty years, including FIS (Federations International de Ski) World Ski Championships in Zakopane (1929 and 1939), European championships in rowing (Bydgoszcz, 1929), fencing (Warsaw, 1934), tobogganing (Krynica, 1935) and the Automobile Tatras Rally (1927, 1929, 1930 and 1931).

The photo shows Halina Konopacka, wearing a characteristic red beret, as she prepares to throw a discus during the Summer Olympics in 1928 which took place at the newly opened stadium in Amsterdam. For the first time women were allowed to participate in various competitions. One of the participants was the discus thrower Halina Konopacka, who, despite strong international competition, achieved a spectacular victory winning the first ever gold medal for Poland. From Amsterdam she left not only with the award for her sports achievements. Distinguished by her beauty, grace and style, Konopacka also received the title of the Miss of Olympic Games. ☚

Halina Konopacka, zdobywczyni złotego medalu w rzucie dyskiem podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku, 1928.

/

Halina Konopacka, the gold medal winner in the discus throw at the 1928 Summer Olympic Games in Amsterdam, 1928.

Niedawno w czasie silnych, równych wiatrów wiejących w Tatrach, użyli narciarze przebywający podówczas w Dolinie Pięciu Stawów Polskich – przyjemności jazdy na nartach z użyciem prowizorycznego żagla. Szczególnie na gładkich, pokrytych śniegiem taflach zamarzłych jezior – jazda na nartach przy pomocy żagla była wcale szybka i emocjonująca. Próba ta była oczywiście tylko przygodną rozrywką. Warto natomiast zaznaczyć, że na północy w krajach skandynawskich, jazda na nartach z żaglem jest oddawna znana, przyczem używa się do tego celu odpowiednio skonstruowanego „żagla narciarskiego”. Ilustracja nasza przedstawia żaglowanie na nartach na jednem z zamarzłych jezior w Dolinie Pięciu Stawów w Tatrach (pisownia jak w oryginale), Z Żaglem po śniegu, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1938, 8 kwietnia, s. 24, 1938.

/

Recently, during a strong, even winds blowing in the Tatra Mountains, the skiers, who were then in the Valley of Five Polish Ponds, enjoying skiing pleasures, used makeshift sails. Especially on smooth, snow-covered surfaces of frozen lakes - skiing with the help of a sail was fast and exciting. This attempt was of course only a pastime adventure. It is worth noting, however, that in the North, in the Scandinavian countries, skiing with a sail has been known for many years, with a properly constructed “ski sail” used for this purpose. Our illustration shows sailing on one of the frozen lakes in the Valley of Five Ponds in the Tatra Mountains, Using a Sail on the Snow, “Illustrated Daily Courier” 1938, April 8, p. 24, 1938.

Pod koniec sierpnia 1930 r. odbył się III Automobilowy Rajd Tatrzański, który wzbudził u współczesnych wielkie emocje – był to czas futurystycznego kultu maszyny, podziwu dla rozwoju techniki i fascynacji prędkością, ruchem, energią i dynamiką. Zanim jednak wystartowały wyczekiwane przez wszystkich samochody, swój wyścig mieli motocykliści i motocyklistki. Zawodniczka Janina Wrońska pozuje fotoreporterowi „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, zdjęcie zilustrowało felieton Jana Lankaua o tym wydarzeniu, „Światowid” 1930, nr 34, s. 4–5, 1930.

/

At the end of August 1930, the Third Automobile Tatras Rally took place. It aroused great emotions among people of that time - it was the period of futuristic machine worship, admiration for the development of technology and fascination with speed, motion, energy and dynamics. However, before the long-awaited car race, motorbikes and motorcyclists were competing. One of the participants, Janina Wrońska, poses for the photo reporter of the magazine “Illustrated Daily Courier”, the picture was attached to Jan Lankau’s article about this event, “Światowid” 1930, No. 34, pp. 4-5, 1930.

Zwycięzcy międzynarodowych zawodów samolotów turystycznych Challenge 1932: porucznik Franciszek Żwirko i inżynier Stanisław Wigura – współkonstruktor, wraz ze Stanisławem Rogalskim i Jerzym Drzewieckim, samolotu RWD-6, widocznego na zdjęciu. Zawodników sfotografowano po ich przylocie do Warszawy 28 sierpnia 1932 r. Obaj zginęli kilka tygodni później – 11 września, w czasie tragicznego wypadku lotniczego, gdy podróżowali do Pragi na kolejne zawody. To ostatnia ich fotografia, 1932.

/

Winners of the Challenge 1932 Tourist Planes International Competition: Lieutenant Franciszek Żwirko and engineer Stanisław Wigura – one of the constructors, together with Stanisław Rogalski and Jerzy Drzewiecki, of theRWD-6 aircraft, which is visible in the photo. The competitors were photographed after their arrival in Warsaw on August 28, 1932. Both died a few weeks later – on September 11, during a tragic aircraft accident, when they travelled to Prague for their next competition. This is their last photograph, 1932.

17 lipca 1934 r. w Warszawie rozpoczęły się coroczne Narodowe Zawody Strzeleckie, organizowane od roku 1924 przez Związek Strzelecki. W dyscyplinie łucznictwa wystartowała Janina Kurkowska-Spychajowa, wielokrotna medalistka mistrzostw sportowych w Polsce i na świecie, 1934.

/

On July 17, 1934, the annual National Shooting Competition began in Warsaw, organised since 1924 by the Shooting Association. Janina Kurkowska-Spychajowa, a multiple medalist of sports championships in Poland and in the world, took part in the archery competition, 1934.

Czarna sylwetka zawodnika na tle Gubałówki. Stosując się do obowiązujących w tym czasie zasad technicznych, próbuje on wydłużyć swój skok za pomocą ruchu ramion i pochylonego do przodu korpusu. Narciarz z numerem 20 skacze z Wielkiej Krokwi w Zakopanem podczas konkursu o mistrzostwo Podhala, 1939.

/

A black silhouette of the player with the Gubałówka Mountain visiblein the background. By following the technical rules in force at that time, he is trying to extend his jump by moving his arms and leaning his body forward. The skier with number 20 jumps from Wielka Krokwia ski jumping hill in Zakopane during the Podhale Championship contest, 1939.

Dzięki prężnej działalności licznych placówek naukowych i badawczych Lwów był ważnym ośrodkiem polskiego szybownictwa i lotnictwa. W okolicach Lwowa odbywały się także szkolenia, do których służyły szybowce zbudowane przez inż. Antoniego Kocjana – „Wrona”, i „Wrona bis”. Na tym właśnie szybowcu przygotowuje się do startu sfotografowany zawodnik, 1937.

/

Thanks to the dynamic functioning of numerous scientific and research institutions, Lviv was an important centre of Polish gliding and aviation. Gliders, “Wrona” and “Wrona bis” built by the engineer. Antoni Kocjan were used for training that took place near Lviv. The player in the photo is preparing for the start on one of the mentioned gliders, 1937.

↷ rewers / reverse

Wielki entuzjasta narciarstwa inż. Josef Krupka na nartach powietrznych swojej konstrukcji, 1931.

/

A great skiing enthusiast, Josef Krupka, on skis of his own construction, 1931.

1 lipca 1934 r. rozpoczęło się Sportowe Święto Siedmiu Narodów – eliminacje przed olimpiadą zorganizowane w Berlinie z udziałem sportowców z siedmiu państw. Zawody zakończyły się wielkim sukcesem polskich zawodników – Janusza Kusocińskiego (na zdjęciu) w biegu na 5 km, który uzyskał czas 14 min i 46 s, oraz Zygmunta Heljasza w pchnięciu kulą, z wynikiem 15,54 m. Polakom udało się znacznie prześcignąć konkurentów i wywołać burzę gorących oklasków, 1934.

/

On July 1, 1934, the Sports Festival of the Seven Nations began – it was an elimination event before the Olympic Games organised in Berlin where athletes from seven countries competed. The tournament ended with a great success for Polish players – Janusz Kusociński (in the photo) in the 5 km run, with time score of 14 minutes and 46 seconds, and Zygmunt Heljasz in the shot put, with a score of 15.54 m. Poles managed to overtake their competitors significantly and sparked a flurry of applause, 1934.

Marta Gałązkówna z Poznania występowała często jako reprezentantka konkurencji kobiecych w strzelaniu. Na fotografii mierzy z pistoletu Parabellum P08 podczas XIII Narodowych Zawodów Strzeleckich, które odbyły się w lipcu 1938 r. w Krakowie, 1938.

/

Marta Gałązkówna from Poznań often appeared as a representative during women’s shooting competitions. In the photograph, she is aiming Parabellum P08 pistol during the XIII National Shooting Competition, which took place in July 1938 in Cracow, 1938.

›› ROZDZIAŁ VI

Polityka

ŁUKASZ KAROLEWSKI

W odradzającej się po 123 latach niewoli Rzeczypospolitej przed rządzącymi stanęło wiele wyzwań. Tworzące się państwo trzeba było scalić z trzech nierównych części w jeden organizm państwowy. W każdym zaborze obowiązywały inne miary, wagi, waluty i systemy prawne. W krótkim czasie należało te kwestie uporządkować, aby kraj mógł sprawnie funkcjonować. Pomimo wewnętrznych ostrych sporów politycznych udało się przy wielkim wysiłku narodu zbudować państwo od podstaw. II Rzeczpospolita to czas mężów stanu i ludzi idei. Na wytypowanych fotografiach widzimy niektórych spośród Ojców Niepodległości: Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Paderewskiego.

Józef Piłsudski uważany był za faktycznego ojca niepodległości Polski. Podwaliny pod samodzielny byt państwowy położyła jego działalność w Polskiej Partii Socjalistycznej, Drużynach Strzeleckich i Polskiej Organizacji Wojskowej, fundamentalne znaczenie miało sformowanie Legionów Polskich, walczących w I wojnie światowej, oraz zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej, które zatrzymało pochód bolszewików na Zachód. Piłsudski, przez zwolenników zwany Komendantem, a nawet Dziadkiem, był błyskotliwym politykiem i dowódcą wojskowym – połączenie rzadko w historii spotykane. Potrafił wygrać wojnę, choć nie miał formalnego wykształcenia wojskowego, był samoukiem. Jego koncepcja federacyjna zakładała sojusz z niepodległymi państwami za wschodnią granicą, oddzielającymi Polskę od bolszewickiej Rosji.

Na tym tle Roman Dmowski pozostaje nieco w cieniu, mimo licznych działań dyplomatycznych na rzecz niepodległości Polski podczas I wojny światowej, uwieńczonych osobistym podpisaniem traktatu wersalskiego kończącego Wielką Wojnę. Największy przeciwnik polityczny Piłsudskiego wyznawał odmienną koncepcję wywalczenia niepodległości, jak również miał inną wizję przyszłego kształtu kraju. Polska Dmowskiego miała być krajem jednolitym etnicznie, z dominującą rolą Kościoła katolickiego, a niepodległość powinna odzyskać dzięki sojuszowi z Ententą, w tym z Rosją. Istotną rolę w odrodzonej Polsce odegrał też Ignacy Paderewski, pianista, który dzięki tytanicznej pracy zrobił wielką karierę w Stanach Zjednoczonych, a następnie został szefem polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu. Po przyjeździe do kraju utworzył pierwszy rząd w II RP uznawany przez wszystkie siły polityczne.

Jedna z zamieszczonych fotografii dotyczy wyborów do Senatu w 1930 roku. Zwiększyły one znacznie liczbę parlamentarzystów popierających rząd. Stały się ważnym etapem w ewolucji ustrojowej. Ukoronowaniem procesu budowania państwa o silnej władzy wykonawczej było przyjęcie konstytucji kwietniowej w 1935 roku. Niewątpliwie konstytucja ta wzmacniała państwo, zapewniała silne i stabilne rządy. Było to korzystne dla Polski w sytuacji narastającego zagrożenia ze strony Niemiec i ZSRR. Niestety, jednocześnie nadmiernie ograniczała rolę opozycji.

Exposé ministra spraw zagranicznych Józefa Becka wygłoszone 5 maja 1939 roku stanowiło kwintesencję polskiej racji stanu. Entuzjastycznie przyjął je cały naród, pochwaliła opozycja. II Rzeczpospolita nieugięcie trwała na straży niepodległości, nawet wobec zagrożenia wojną. To exposé stało się testamentem Polski międzywojennej dla przyszłych pokoleń, nakazem, by bronić wolności z pełnym poświęceniem i nie uginać się wobec obcej potęgi militarnej.

›› CHAPTER VI

Politics

ŁUKASZ KAROLEWSKI

After 123 years of enslavement the authorities of the Republic of Poland, which was in the process of rebirth, faced many challenges. The state, still in the process of creation, had to be made into one system from three unequal parts. In each partition, different measures, weights, currencies and legal systems were in force. All these issues had to be sorted out in a short time, so that the country could function efficiently. Despite intense internal political disputes, and with a great effort of the people, a state was successfully built from scratch. The Second Polish Republic is a time of statesmen and visionaries. On selected photographs we can see some of the Fathers of Independence: Józef Piłsudski, Roman Dmowski and Ignacy Paderewski.

Józef Piłsudski was considered to be the actual father of Polish independence. His activity in the Polish Socialist Party, Strzelce Squadrons and the Polish Military Organisation had put foundations under an independent state entity. Forming the Polish Legions, which fought in World War I, and the victory in the Battle of Warsaw, which stopped the Bolsheviks' march to the West was also of crucial importance. Piłsudski, who was called the Commandant and even Grandfather by his supporters, was a brilliant politician and military leader – a combination rarely encountered in history. He was able to win a war, although he didn’t have any formal military education, he was self-taught. His federal concept assumed an alliance with independent states behind the eastern border, which were separating Poland from Bolshevik Russia.

In comparison, Roman Dmowski remains somewhat in the shadows, despite numerous diplomatic actions he undertook for the sake of independence of Poland during World War I and which resulted in him signing personally the Versailles Treaty which ended the Great War. Dmowski was Piłsudski's greatest political opponent and had a different concept of independence and a different vision of the future shape of the country. Dmowski's Poland was to be an ethnically homogeneous state, with the dominant role of the Catholic Church, and independence was to be regained thanks to the alliance with the Triple Entente, which included Russia. Ignacy Paderewski also played an important role in the reborn Poland. He was a pianist who, thanks to his titanic work, made a great career in the United States, and later became the head of the Polish delegation during a peace conference in Paris. After arriving back to the country, he created the first government in the Second Polish Republic recognised by all political forces.

One of the photographs presented here depicts Senate election in 1930. It increased, significantly, the number of parliamentarians supporting the government and became an important stage in the evolution of the political system. Passing the April Constitution in 1935 became the cornerstone of the process of building a state with strong executive power. Without any doubt, this constitution not only strengthened the state, but also ensured strong and stable governments. In a situation of an increasing threat from Germany and the USSR this became very beneficial for Poland. Unfortunately, at the same time, it overly limited the role of the opposition.

The speech of Minister of Foreign Affairs Józef Beck delivered on May 5, 1939, was the quintessence of the Polish reason of state. The whole nation reacted enthusiastically to it, it was even praised by the opposition. The Second Polish Republic stood firmly guarding its independence, even against a threat of a war. This address became the last will of interwar Poland passed to future generations, a command to defend freedom with full commitment and not to bow to a foreign military power. ☚

Marszałek Józef Piłsudski i gen. Daniel Konarzewski na placu Piłsudskiego w Warszawie podczas uroczystości jubileuszowych 15-lecia wyruszenia ułańskiej siódemki Beliny-Prażmowskiego. Wymarsz siedmioosobowego patrolu zwiadowczego zapoczątkował szlak bojowy I Brygady Legionów Polskich, 1929, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Marshal Józef Piłsudski and General Daniel Konarzewski at Piłsudski Square in Warsaw during the celebrations of the 15th anniversary of the departure of the Uhlan Seven unit of Belina-Prażmowski. The march of a seven-person reconnaissance patrol started the combat trail of the First Brigade of Polish Legions, 1929, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Wizyta króla Afganistanu Amanullaha Chana w Polsce. Wojsko i oficjalna delegacja przed udekorowanym Dworcem Wiedeńskim w Warszawie w oczekiwaniu na powitanie króla. Konno – szwadron 1. Pułku Szwoleżerów, na jasnych koniach fanfarzyści. Amanullah Chan w 1928 r. odwiedził kilka krajów europejskich. Podczas tej podróży wybuchło w Afganistanie powstanie, na skutek którego król abdykował, 1928, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

A visit of the King of Afghanistan, Amanullah Khan in Poland. The army and the official delegation can be seen waiting to welcome the King in front of the decorated Vienna Railway Station in Warsaw. The squadron of the 1st Regiment of Cavalrymen on horseback, on the pale horses, the fanfare players. In 1928 Amanullah Khan visited several European countries. During this trip an uprising broke out in Afghanistan, which resulted in the king’s abdication, 1928, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Roman Dmowski. Przywódca Narodowej Demokracji, mającej silne poparcie w Polsce zachodniej i centralnej. Teoretyk nowoczesnego nacjonalizmu i patriotyzmu, nastawiony antyniemiecko i prorosyjsko. Główny oponent Józefa Piłsudskiego. Odegrał istotną rolę na konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie z wielkim zaangażowaniem zabiegał o sprawy Polski, 1900–1918.

Roman Dmowski. The leader of National Democracy which had strong support in Western and Central Poland. Theoretician of modern nationalism and patriotism, with a strong anti-German and pro-Russian leaning. The main opponent of Józef Piłsudski. He played an important role at a peace conference in Paris, where he lobbied for Poland’s affairs with great commitment, 1900-1918.

Ignacy Jan Paderewski wśród witających go tłumów w Poznaniu. Wielki pianista zatrzymał się w stolicy Wielkopolski w czasie podróży do Warszawy, mimo zakazu władz niemieckich. Jego obecność spotęgowała patriotyczne wystąpienia Polaków. W odwecie Niemcy zorganizowali przemarsz przez Poznań oddziałów wojskowych, które zrywały flagi aliantów zachodnich i polskie. Dzień później, 27 grudnia, wybuchło zwycięskie powstanie wielkopolskie, 1918.

/

Ignacy Jan Paderewski among the crowds welcoming him in Poznań. Despite the ban by the German authorities, the great pianist stopped in the capital of Wielkopolska during his trip to Warsaw. His presence intensified patriotic moods among Poles. In retaliation, Germans organised a march of military units through Poznań that were tearing down both Polish flags and flags of Western Allies. A day later, on December 27, the Wielkopolskie uprising broke out, 1918.

Prezydent RP Stanisław Wojciechowski przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Prezydent był też znanym działaczem ruchu spółdzielczego i wykładowcą SGGW. Towarzyszy mu adiutant generalny, gen. Mariusz Zaruski, „człowiek orkiestra” – żeglarz, narciarz, malarz, miłośnik gór i poeta, założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, 1925–1926.

/

Stanisław Wojciechowski, president of the Republic of Poland, is standing in front of the Tomb of the Unknown Soldier in Warsaw. The president was also a well-known activist of the cooperative movement and a lecturer at the Warsaw University of Life Sciences. He is accompanied by the general adjutant, general Mariusz Zaruski, who was a “one-man-band“, being a sailor, skier, painter, lover of mountains and poet, and a founder of the Tatra Volunteer Rescue Service, 1925-1926.

Plac Piłsudskiego w Warszawie udekorowany flagami w rocznicę odzyskania niepodległości. W oddali, przed Pałacem Saskim, pomnik ks. Józefa Poniatowskiego. Tego dnia obchodzono Święto Niepodległości, ustanowione jako święto państwowe w 1937 r. Jednak już we wcześniejszych latach 11 listopada odbywały się uroczystości połączone z defiladami wojskowymi, 1938.

/

Piłsudski Square in Warsaw decorated with flags on the anniversary of regaining independence. In the distance, in front of the Saski Palace, a monument to Prince Józef Poniatowski is visible. On that day, Independence Day was celebrated, established as a public holiday in 1937. However, in earlier years ceremonies connected with military parades took place on November 11, 1938.

Podpisanie konstytucji przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Sali Rycerskiej na Zamku Królewskim w Warszawie. Konstytucja kwietniowa dawała bardzo silną władzę prezydentowi, zwierzchnią wobec parlamentu i rządu. Odpowiadał on jedynie wobec Boga i historii. Dążenie do silnej i sprawnej władzy było efektem słabości rządów parlamentarnych, zwanych pogardliwie „sejmokracją”, 1935.

/

Signing of the constitution by the President of the Republic of Poland Ignacy Mościcki in the Knight’s Hall at the Royal Castle in Warsaw. The April Constitution gave very strong power to the president, superior to the parliament and the government. He answered only to God and history. The striving for strong and efficient power was the result of the weakness of parliamentary government, disdainfully called “Parliamentocracy “, 1935.

Józef Piłsudski karmi Kasztankę, w towarzystwie córek Wandy i Jadwigi. Po 1918 r. klacz zakończyła służbę i przebywała w garnizonie w Mińsku Mazowieckim, pod opieką stacjonującego tam 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Marszałek dosiadał jej tylko podczas uroczystości, na które Kasztanka była dowożona koleją, 1925, fot. Agencja Fotograficzna W. Machowski – W. Złakowski.

/

Józef Piłsudski accompanied by daughters Wanda and Jadwiga, is feeding his beloved horse - Kasztanka. After 1918 the mare finished her service and stayed in the garrison in Mińsk Mazowiecki, under the care of the 7th Lublin Uhlans Regiment, which was stationed there. The Marshall mounted her only during ceremonies, to which Kasztanka was transported by rail, 1925, photo by Photo Agency W. Machowski - W. Złakowski.

Wybory do Senatu w 1930 r. w Krakowie. Obóz rządowy doprowadził do przedterminowych wyborów, by uzyskać stabilną większość parlamentarną. Piłsudczycy stosowali intensywną propagandę wyborczą, używając m.in. samochodów agitacyjnych. Dochodziło też do łamania prawa (m.in. aresztowania przywódców Centrolewu). Wyniki wyborów okazały się sukcesem BBWR i klęską opozycji, 1930.

/

Elections to the Senate in 1930 in Cracow. The government party led to early elections in order to obtain a stable parliamentary majority. The group connected to Piłsudski executed an intense election propaganda, using, among other things, agitational cars. There were some cases of law violation (including the arrest of the leaders of the mid-left party). The results of the election proved to be a success of BBWR (Nonpartisan Bloc for Cooperation with the Government) and the defeat of the opposition, 1930.

↷ rewers / reverse

Minister spraw zagranicznych Józef Beck wygłasza w Sejmie exposé po zerwaniu przez Niemcy paktu o nieagresji z Polską. Beck odrzucił żądania Hitlera, m.in. dotyczące aneksji Gdańska, i twardo przeciwstawił się naciskom i polityce Niemiec, które mogły doprowadzić do wasalizacji Polski. Dał do zrozumienia, że Rzeczpospolita będzie broniła swych interesów mimo groźby wojny, 1939.

/

Minister of Foreign Affairs, Józef Beck, delivers a speech in the parliament after the non-aggression pact with Poland had been broken by Germany. Beck rejected Hitler’s demands, which concerned the annexation of Gdańsk, and he firmly resisted the pressure and policy of Germany that could have led to Poland becoming a vassal. He made it clear that the Republic of Poland would defend its interests despite the threat of war, 1939.

›› ROZDZIAŁ VII

Obyczaje

KATARZYNA BRĄKOWSKA

Tradycje związane z rokiem obrzędowym, a także uroczystości rodzinne i świeckie dawały Polakom w sytuacji rozbiorów głębokie poczucie narodowej tożsamości i wspólnoty. Dzięki temu między innymi udało się w krótkim czasie dwudziestolecia zbudować zintegrowane społeczeństwo polskie. Osobne zwyczaje wykształciły zamieszkujące teren międzywojennej Polski mniejszości narodowe i etniczne, stanowiące spuściznę rozległego terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Szczególnie wyróżniała się żyjąca w miastach społeczność żydowska, od stuleci pielęgnująca rozbudowane rytuały związane z judaizmem. Na Kresach dominowało prawosławie, z barwną kulturą ludową Ukraińców, Białorusinów, ale też i Polaków wyznających tę religię.

Fotografia, która zwyciężyła w tej kategorii, przedstawia młode kobiety w strojach ludowych przyozdabiające dom gałązkami kasztanowca z okazji święta Zesłania Ducha Świętego, popularnie nazywanego Zielonymi Świątkami. Jest ono obchodzone pięćdziesiąt dni po Wielkanocy. Tradycyjnie kończyło cykl świąt wiosennych, a rozpoczynało letnich. W obrzędowości ludowej w rytuałach tego święta pojawiało się wiele elementów nawiązujących do czasów przedchrześcijańskich, mających charakter wręcz magiczny. Integralnym symbolem Zielonych Świątek była zieleń, która jest symbolem życia. Całe obejścia przyozdabiano – majono – głównie gałęziami lipy, brzozy, grabu, buku albo kasztanowca, co miało chronić je przed złymi mocami. Niektóre formy świętowania, np. palenie ognisk, przy których bawiono się do późnej nocy, są popularne także i dziś wśród górali zagórzańskich oraz Podhalan. W dzień Zesłania Ducha Świętego, po nabożeństwie, składano w kościele ofiary w postaci jajek, chleba, kaszy, kiełbasy, sera i masła, jako formę zapłaty dla celebransa oraz służby kościelnej. Wszystkie te symbole Zielonych Świątek nawiązywały bezpośrednio do Wielkanocy. Praktykowane obrzędy miały zapewnić gospodarzom dostatek, obfite plony, zabezpieczyć ludzi i całą przyrodę przed wpływami złych mocy.

Wiele form obrzędowości ludowej, np. wykonywanie ozdobnych palm wielkanocnych, puszczanie wianków w noc świętojańską, wyrób szopek krakowskich, przetrwało do dzisiaj i jest ważnym elementem polskiego folkloru. Często święta kościelne łączyły się ze świętami poszczególnych grup zawodowych, np. wspomnienie św. Floriana, patrona strażaków, obchodzone 4 maja, z Dniem Strażaka, czy św. Barbary – z popularną Barbórką, celebrowaną przez górników do chwili obecnej. Swoiste rytuały wykształciły też studenckie korporacje akademickie, a także wojsko – każdy pułk, obok tradycji ogólnowojskowych, tworzył też własne zwyczaje.

›› CHAPTER VII

Customs

KATARZYNA BRĄKOWSKA

Traditions related to the ritual year, as well as family and secular celebrations gave the Poles a deep sense of national identity and community in the times of partitions. Thanks to this, among other things, it was possible to build an integrated Polish society within a short period of two decades. National and ethnic minorities, which constituted the legacy of the vast territory of the pre-partition Polish-Lithuanian Commonwealth and lived in the territory of interwar Poland, developed separate customs. Jewish community living in cities was especially noticeable, cultivating for centuries extensive rituals related to Judaism. In the Borderlands, the Orthodox Church was dominant, with the colourful folk culture of Ukrainians, Byelorussians, but also Poles professing this religion.

The photo, which won in this category, presents young women in folk outfits decorating the house with chestnut branches for Pentecost Sunday, commonly known as the Green Week. It is celebrated fifty days after Easter. Traditionally, it ended the cycle of spring holidays and marked the beginning of summer. Folk rituals that were part of traditional festivities included many elements, at times even magical ones, that were related to pre-Christian times. The integral symbol of the Pentecost was the green colour, which is a symbol of life. Entire households were decorated mainly with branches of linden, birch, hornbeam, beech or chestnut. They were supposed to protect the houses from evil powers. Some forms of celebration, such as making bonfires, around which people played late into the night, are still popular today among the Highlanders of Zagórze and Podhale. On the day of the Pentecost, after the service, sacrifices were made in the church in the form of eggs, bread, groats, sausage, cheese and butter, as a way of paying the priest and the church service. All these symbols of the Pentecost referred directly to Easter. The rituals conducted were supposed to provide the hosts with wealth, good harvest and to protect people and nature against the influence of evil powers.

Many forms of folk rituals, for example, making decorative Easter palms, floating flower garlands on Midsummer's Eve, making Cracow Nativity Scenes, have prevailed to this day and are an important element of Polish folklore. Often, church holidays were associated with the holidays of particular professional groups, eg Saint Florian, patron of firefighters, celebrated on May 4, together with the Day of the Firefighter or Saint Barbara’s, with the popular Barbórka festival, still celebrated by miners today. Also student college corporations, as well as the army, developed their own rituals - each regiment, apart from the general military traditions, also had its own customs. ☚

Przyozdabianie (majenie) domów na Zielone Świątki gałązkami kasztanowca w Bronowicach k. Krakowa, 1930.

/

Decorating (which was called majenie - maying from the name of the month “May”) of houses with chestnut branches for the Pentecost festivities in Bronowice near Cracow, 1930.

Niedziela Palmowa w Myślenicach. To podkrakowskie miasto słynie z konkursu na najpiękniejszą palmę wielkanocną, który tradycyjnie odbywa się na rynku. Wydarzenie cieszy się ogromnym zainteresowaniem. Jurorzy oceniają palmy w trzech kategoriach: tradycyjna, oryginalna i najwyższa, 1935.

/

Palm Sunday in Myślenice. This town near Cracow is famous for the competition for the most beautiful Easter palm, which traditionally takes place on the main square. The event is very popular. Jurors evaluate palms in three categories: traditional, original and the tallest one, 1935.

Nowosądecki zespół regionalny w widowisku „Taniec zbójnicki”, będącym symbolem kultury ludowej Podhala. Zbójnicki to taniec korowodowy, jeden z niewielu zachowanych w Polsce dawnych tańców po kole, wykonywanych wyłącznie przez mężczyzn. Był kiedyś tańcem pasterskim, z fragmentami tańca wojennego, dlatego tancerze występują z ciupagami, 1937, fot. Mieczysław Cholewa.

/

A regional group from Nowy Sącz in the show “Bandits’ Dance”, which is a symbol of Polish highlands folk culture. Bandits’ Dance is a procession dance, one of the few formerly danced Polish dances performed only by men. It used to be a shepherd’s dance, with elements of a war dance – that’s why dancers perform it with a shepherd’s axe, 1937, photo by Mieczysław Cholewa.

Sprzedaż szopek w Krakowie. Charakterystyczna szopka krakowska pojawiła się w 2. poł. XIX w. i nawiązywała kształtem do zabytkowych budowli miasta – głównie świątyń, z kościołem Mariackim na czele. Twórcami byli murarze i pracownicy budowlani z przedmieść Krakowa, 1930–1939.

/

Selling of Cracow Nativity Scenes in Cracow. The characteristic Cracow Nativity Scenes appeared in the second half of the 19th century and referred in shape to the historic buildings of Cracow - mainly churches, with St. Mary’s church as the archetype. The creators were bricklayers and construction workers from the suburbs of Cracow, 1930-1939.

Członkinie Przysposobienia Wojskowego Kobiet puszczają wianki na Pilicy w Spale podczas nocy kupały, przypadającej w czasie organizowanego tam Święta Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Według wierzeń ludowych wyłowienie przez kawalera w noc świętojańską dziewczęcego wianka wróżyło pannie szybkie zamążpójście, 1933, fot. Witold Pikiel.

/

Members of the Women’s Military Preparation Group floating flower garlands on Pilica River in Spała during Kupala Night, which took place at the time of the Physical Education and Military Training which was organised there. According to folk beliefs, fishing out a girl’s wreath by a man during Midsummer Night was a prophecy of a quick marriage for the girl, 1933, photo by Witold Pikiel.

Dzieci z kukłami Marzanny i Marzanioka w Paprocanach na Górnym Śląsku, 1934.

/

Children with Marzanna and Marzanioka puppets in Paprocany in Upper Silesia, 1934.

↷ rewers / reverse

Mieszkańcy okolicznych miejscowości z darami wielkanocnymi – koszem z pisankami i żywym barankiem – dla prezydenta RP Ignacego Mościckiego przebywającego w rezydencji w Spale, 1930, fot. Witold Pikiel.

/

Residents of the surrounding villages with a basket of Easter eggs and a live lamb – Easter gifts for the President of the Republic of Poland, Ignacy Mościcki, who was staying at the estate in Spała, 1930, photo by Witold Pikiel.

Dudziarz Wincenty Pyrdoł z Zarzecza k. Łącka grający na swoim instrumencie. Muzyk popularyzował folklor górali łąckich, 1936.

/

Piper Wincenty Pyrdoł from Zarzecze near Łącko is playing his instrument. The musician popularised the folklore of the Highlanders of Silesia, 1936.

Imieniny Zofii Witczak-Witaczyńskiej, żony fotografa, oficera oświatowego w 1. Pułku Strzelców Konnych w Garwolinie. Siedzą przy stole, od lewej: córki Krystyna i Barbara Witczakówny, Natalia Radomyska, kierowniczka świetlicy prowadzonej przez Polski Biały Krzyż w 1 PSK i Zofia Witczak-Witaczyńska, 1939, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Nameday of Zofia Witczak-Witaczyńska, wife of the photographer, educational officer in the 1st Regiment of Riflemen in Garwolin. Sitting at the table, from the left: daughters Krystyna and Barbara Witczakówny, Natalia Radomyska, the head of the community centre run by the Polish White Cross in 1 PSK, and Zofia Witczak-Witaczyńska, 1939, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Grupa uczestników obchodów Święta Morza w Gdyni w strojach żywieckich. Nie był to strój regionalny ani góralski, tylko mieszczański, związany wyłącznie z Żywcem. Ciekawostką jest męskie nakrycie głowy, które było wzorowane na czapkach wojskowych z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, a także żupan (długa suknia męska), przypominający trochę strój szlachecki, 1932.

/

A group of participants during the Sea Festival in Gdynia wearing traditional outfits of Żywiec region. It wasn’t a regional or highlander outfit, but a bourgeois one associated exclusively with Żywiec. An interesting fact is the men’s headgear, which was modelled after military caps from the time of Stanisław August Poniatowski, as well as the zhupan (long men’s dress), slightly resembling an outfit of a nobleman, 1932.

›› ROZDZIAŁ VIII

Dzieci i młodzież

KATARZYNA KALISZ

Zwycięska fotografia przedstawia beczkę, a w beczce czworo ściśniętych dzieci. Pod beczką grzecznie leży nieduży pies. Autorem zdjęcia jest Narcyz Witczak-Witaczyński, który w tamtym czasie służył w 1. Pułku Strzelców Konnych, stacjonującym w Garwolinie. Ojciec sfotografowanych trzech chłopców i dziewczynki to zastępca dowódcy pułku, ppłk Adam Remigiusz Grocholski. Po wybuchu wojny cała czwórka działała w konspiracji. Najstarszy syn, Tadeusz Mikołaj (pseud. Grabowski), kapral podchorąży, w 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, w powstaniu warszawskim walczył na Czerniakowie i Mokotowie. Po powstaniu został wzięty do niewoli niemieckiej i był więziony w Stalagu XB Sandbostel. Kolejne według starszeństwa dziecko Adama Grocholskiego, Barbara (pseud. Kuczarawa – ludowe określenie człowieka o mocno kręconych włosach), również działała w konspiracji w 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego. W czasie powstania warszawskiego była sanitariuszką, z Mokotowa kanałami przeszła do Śródmieścia Południowego. Po wojnie trenowała narciarstwo zjazdowe i slalomowe, reprezentowała Polskę na igrzyskach zimowych w Oslo (1952) i w Cortina d’Ampezzo (1956). Drugi syn, Remigian (pseud. Andrzejek), walczył w batalionie „Parasol” w Śródmieściu. Najmłodszy z czwórki sfotografowanych, Michał (pseud. Biskup), brał udział w konspiracji jako harcerz 16. Warszawskiej Drużyny Harcerzy. W powstaniu walczył w Szarych Szeregach, w stopniu strzelca, na Ochocie, później w Grupie „Kampinos”, w latach 90. był konsulem generalnym RP w Chicago.

Rodzina Grocholskich to uniwersalny przykład na to, jak kształtowano postawy patriotyczne u dzieci i młodzieży w okresie II Rzeczypospolitej – w rodzinie i szkole. Uchwalona w 1932 roku ustawa o ustroju szkolnictwa stawiała na pierwszym miejscu takie zasady ustroju szkolnictwa, które miały Państwu ułatwić organizację wychowania i kształcenia ogółu na świadomych swych obowiązków i twórczych obywateli Rzeczypospolitej, obywatelom tym – zapewnić jak najwyższe wyrobienie religijne, moralne, umysłowe i fizyczne oraz jak najlepsze przygotowanie do życia, zdolniejszym zaś i dzielniejszym jednostkom ze wszelkich środowisk umożliwić osiągnięcie najwyższych szczebli naukowego i zawodowego wykształcenia. Jak pokazała przyszłość, w wielu przypadkach to się udało.

Pomimo że w 1919 roku wprowadzono obowiązek szkolny, nie wszędzie był on wypełniany. Zbyt powolna rozbudowa sieci placówek, szczególnie na wsi, nie sprzyjała powszechności nauki. Ubóstwo, angażowanie dzieci przy pracach polowych, trudne warunki pogodowe, a przede wszystkim brak wykształcenia rodziców oraz najbliższego otoczenia – to były realne przeszkody w edukacji dzieci i młodzieży. Konieczne więc było podniesienie świadomości lokalnych społeczności, a to spoczywało w pierwszej kolejności na nauczycielach. I właśnie oni, jak wielu ich poprzedników, „nieśli kaganek oświaty”.

›› CHAPTER VIII

Children and youth

KATARZYNA KALISZ

The winning photograph depicts a barrel, and in the barrel, four children are squeezed together. A small dog is sitting obediently by the barrel. Narcyz Witczak-Witaczyński is the author of the photo. At the time, he served in the 1st Rifle Rifle Regiment, stationed in Garwolin. The father of the three boys and the girl in the picture was the deputy commander of the regiment, Lt. Col. Adam Remigiusz Grocholski. After the outbreak of the war, all four of Grocholski’s children were active in the underground resistance. The eldest son, Tadeusz Mikołaj (alias Grabowski), was a corporal officer cadet in the 1st Regiment of Light Cavalry by Józef Piłsudski and during the Warsaw Uprising fought in Czerniaków and Mokotów. After the uprising, he was taken prisoner by the Germans and was imprisoned in Stalag XB Sandbostel. The second oldest child of Adam Grocholski was Barbara (aka Kuczarawa – a folk term for a person with very curly hair), also worked for the underground in the 1st Regiment of Light Cavalry by Józef Piłsudski. During the Warsaw Uprising she was a nurse. She went from Mokotów to the Southern part of the city centre. After the war, she used to train downhill and slalom skiing and represented Poland at the Winter Olympic Games in Oslo (1952) and in Cortina d’Ampezzo (1956). The second son, Remigian (aka Andrzejek), fought in the “Parasol” battalion in Warsaw city centre. The youngest of the four shown in the photograph, Michał (aka Bishop), was active in the conspiracy as a scout of the 16th Warsaw Team Scouts. During the Warsaw Uprising he fought in the so-called Gray Ranks, in the rank of a gunner, in Ochota, and then in the “Kampinos” Group. Later, in the 90s he became the Consul General of the Republic of Poland in Chicago.

The Grocholski family is a universal example of how patriotic attitudes were shaped in children and youth in the period of the Second Polish Republic – both among family members and at school. The bill which was passed in 1932 and which concerned the system of education put first such rules of the education system, which were to facilitate the organisation of upbringing and education of the citizens, so they would be aware of their duties and become constructive participants of the Republic of Poland. The citizens were to be provided with the highest possible religious, moral, mental and physical standards, offering them the best possible preparation for life, and giving the more capable individuals from all backgrounds an opportunity to reach the highest levels of scientific and professional education. As the future showed, in many cases it turned out to be successful.

Although compulsory education was introduced in 1919, it wasn’t executed everywhere. An overly slow expansion of schools’ network, especially in the countryside, didn’t work in favour of the universality of education. Poverty, involving children in field work, difficult weather conditions and, above all, lack of education on parents’ side and children’s closest environment – these were real obstacles in educating children and the youth. Therefore, it was necessary to raise awareness of local communities, and this, first of all, fell upon the teachers. They were the ones, who, like many of their predecessors, “carried the torch of education”. ☚

Dzieci mjr. Adama Remigiusza Grocholskiego, zastępcy dowódcy 1. Pułku Strzelców Konnych. Widoczne od lewej: Remigian, Michał, Barbara, na drugim planie Tadeusz Mikołaj. Cała czwórka poszła w ślady ojca: w czasie II wojny światowej wszyscy działali w konspiracji i brali udział w powstaniu warszawskim, 1933, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Children of major Adam Remigiusz Grocholski, deputy commander of the 1st Horse Rifle Regiment. From the left: Remigian, Michał, Barbara, and Tadeusz Mikołaj in the background. All four of them followed in the footsteps of their father: during World War II, each of them was active in the conspiracy and took part in the Warsaw Uprising, 1933, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Chłopcy podczas zabawy w kawalerzystów – szarża. Mali „szwoleżerowie” ubrani są w mundury stylizowane na te z okresu Księstwa Warszawskiego, noszone w 1. Pułku Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej, do którego tradycji odwoływał się 1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego – jednostka, w której służył autor zdjęcia, 1930, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Boys while playing cavalry – the attack. Little “cavaliers” are dressed up in uniforms stylised to those from the period of the Duchy of Warsaw, worn in the 1st Regiment of Cavalrymen-Lancers of the Imperial Guards. The 1st Regiment of Light Cavalry by Józef Piłsudski referred to its tradition – it was the unit in which the author of the photograph served, 1930, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Dzieci z północnej Wileńszczyzny. Autorem fotografii jest Jan Bułhak, jeden z czołowych przedwojennych polskich fotografów. W okresie II Rzeczypospolitej z wielką pasją oraz wyczuciem artysty fotografował Wileńszczyznę i portretował jej mieszkańców, podobnie jak i inne regiony ówczesnej Polski. Niestety jego archiwum uległo zniszczeniu podczas wojny – w Wilnie spłonęły wszystkie negatywy oraz 10 tysięcy zdjęć tworzących cykl „Polska w obrazach Jana Bułhaka”, 1932, fot. Jan Bułhak.

/

Children from the northern Vilnius region. The author of the picture is Jan Bułhak, one of the leading pre-war Polish photographers. During the Second Polish Republic, he photographed the Vilnius region with great passion and sense of artistic touch and portrayed its inhabitants, as well as other regions of Poland of that time. Unfortunately, his archives were destroyed during the war – all negatives and 10,000 photographs which made the cycle “Poland in the paintings of Jan Bułhak” were burned in Vilnius, 1932, photo by Jan Bułhak.

↷ rewers / reverse

Chłopcy podczas zabawy pod murami Wawelu w Krakowie. W 1919 r. dekretem o obowiązku szkolnym wprowadzono bezpłatną 7-letnią szkołę powszechną dla wszystkich dzieci do 14 roku życia. Szkolnictwo średnie i wyższe było odpłatne, 1928.

/

Boys are playing at the walls of Wawel in Cracow. In 1919, the decree on compulsory education introduced a free 7-year general school for all children up to 14 years of age. Secondary and higher education was paid, 1928.

Żłobki dzienne. Organizowane przez pracodawców przy zakładach pracy lub też przez prywatne organizacje społeczne, zapewniały fachową opiekę niemowlętom i dzieciom do lat trzech matek pracujących zawodowo, 1925–1939, fot. S. Bogacki i Syn.

/

Day-care centre. Organised by employers at workplaces or by private social organisations, they provided professional care to infants and children up to three years old. They were available for mothers who were working professionally, 1925-1939, photo by S. Bogacki and Son.

Młodzież podczas obchodów Święta Niepodległości w Krakowie. „Ilustrowany Kurier Codzienny” (z 12 listopada 1937) tak zapowiadał to wydarzenie: Dzisiaj zadudni krok idących w defiladzie we wszystkich miastach Polski – zadudni rytmiczny krok w 19-tą rocznicę odzyskania Niepodległości, przed Wodzem Naczelnym – szeregami przejdzie wojsko i szeregami przejdzie młodzież. (…) młodzież – to siła naszej przyszłości, która nie pozwoli, by kiedykolwiek granice Polski ugięły się pod nogą wroga, 1937.

/

Youth during the celebration of the Independence Day in Cracow. “Illustrated Daily Courier” (from November 12, 1937) announces this event: Today steps will be audible in parades in all Polish cities – the rhythmic sound of steps during the 19th anniversary of Independence, before the Commander-in-Chief – the soldiers will march in rows and the youth will march in rows. […] youth is the power of our future, which will not allow Poland’s borders to bend under the enemy’s foot, 1937.

Ślub księcia Adama Michała Józefa Czartoryskiego z hrabianką Jadwigą Stadnicką w Nawojowej. Na ławce przed pałacem siedzą: księżniczka Maria Jadwiga Czartoryska, hrabia Paweł Jan Edward Stadnicki i księżniczka Wanda Maria Czartoryska. Obydwie dziewczynki to rodzone siostry, zaś chłopiec – młodszy brat panny młodej. Pan młody w czasie wojny był żołnierzem Armii Krajowej (pseud. Szpak), 1937.

/

The wedding of Prince Michał Michał Józef Czartoryski with Countess Jadwiga Stadnicka in Nawojowa. On the bench in front of the palace are: Princess Maria Jadwiga Czartoryska, Count Paweł Jan Edward Stadnicki and Princess Wanda Maria Czartoryska. The girls are sisters and the boy is the younger brother of the bride. During the war, the groom was a soldier of the Home Army (alias Szpak), 1937.

Mali Grzegorscy podczas zabawy. Fotografia wykonana w Osadzie Krechowieckiej, w powiecie rówieńskim, w województwie wołyńskim. Osada powstała w 1921 r. na miejscu carskiego poligonu. Jej mieszkańcami byli zasłużeni w wojnie polsko-bolszewickiej żołnierze Wojska Polskiego, którzy otrzymali tu ziemię na własność. Osada powstawała stopniowo, początkowo mieszkano w ziemiankach. Od 1940 osadnicy wojskowi i rodziny byli deportowani na Syberię, 1931, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

The youngest of the Grzegorscy family at play. The photograph was taken in the Krechowiec settlement, in the Rówień county, in the Volyn region. The settlement was established in 1921 on the site of the tsarist training ground. Its inhabitants were the soldiers of the Polish Army, who received land there, after they earned it during the Polish-Bolshevik war. The settlement was built gradually, initially people lived in dugouts. From 1940, military settlers and families were deported to Siberia, 1931, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Dzieci w wagonach tramwajowych w drodze na półkolonie na Mokotowie. W okresie międzywojennym w tej dzielnicy – podobnie jak w całej Warszawie – rozbudowano komunikację tramwajową, zasypano szpecące krajobraz glinianki, założono parki i skwery. W czasie powstania warszawskiego zielony Mokotów, ze swoimi działkami i ogrodami, zapewniał zaopatrzenie w warzywa i owoce mieszkańcom Warszawy, 1937.

/

Children in tram cars on their way to a daily summer camp in Mokotów. In the interwar period, in this district – as in the whole Warsaw – tram transport was expanded, the ugly clay pits which were defacing the landscape had been backfilled, parks and squares were established. During the Warsaw Uprising, green Mokotów district, with its plots and gardens, provided supplies of vegetables and fruits to the residents of Warsaw, 1937.

Dziewczynka słucha radia przez słuchawki. Pierwsza audycja radiowa dla dzieci została wyemitowana w maju 1926 r. Początkowo były to dwa półgodzinne programy w tygodniu: bajki i próby inscenizacji, np. wierszyka Stanisława Jachowicza „Pan kotek był chory”. Kilka lat później popularnością cieszyły się słuchowiska prowadzone i reżyserowane przez Wandę Taraszkiewicz, która współpracowała m.in. z Marią Dąbrowską, Ewą Szelburg-Zarębiną, Benedyktem Hertzem, 1939.

/

A girl is listening to the radio with headphones. The first radio programme for children was broadcast in May 1926. Initially, there were two half-hour programmes per week: fairy tales and staging attempts, for example, a poem by Stanisław Jachowicz “Mr. Kitty was sick”. A few years later, the radio plays hosted and directed by Wanda Taraszkiewicz, who cooperated, among others, with Maria Dąbrowska, Ewa Szelburg-Zarębina and Benedykt Hertz, become very popular. 1939.

›› ROZDZIAŁ IX

Wojsko

ŁUKASZ KAROLEWSKI

Zwycięska fotografia przedstawia galopujących jeźdźców podczas skoku przez przeszkodę. Rtm. Adam Królikiewicz (z lewej), mjr Michał Toczek i por. Kazimierz Szosland (z prawej) przygotowują się do zawodów hippicznych w Nowym Jorku w 1926 roku. Pełne napięcia zmagania m.in. z doświadczonymi reprezentacjami Francji i Niemiec przyniosły Polakom zasłużony Puchar Narodów. Jeździectwo było wówczas uważane za polski sport narodowy, kultywujący szlacheckie tradycje kawaleryjskie. Reprezentacje jeździeckie naszego kraju osiągnęły wiele sukcesów, również na igrzyskach olimpijskich w Amsterdamie i Berlinie. Kawaleria, wsławiona w walkach I wojny światowej i w wojnie z bolszewikami, odgrywała niebagatelną rolę w odrodzonym Wojsku Polskim. Choć mogła uchodzić za anachroniczną, to w kraju o rzadkiej sieci dróg transport konny miał przewagę nad motorowym. Pamiętajmy, że polski przemysł motoryzacyjny dopiero się rozwijał, brakowało kierowców, warsztatów i stacji paliw, a jakość dróg pozostawiała wiele do życzenia. Polska kawaleria nie była zresztą jedyną w Europie, ponadto w ramach kolejnych planów modernizacyjnych planowano stopniową motoryzację wojska. Niestety, unowocześnianie armii postępowało powoli, hamowane przez kryzysy gospodarcze i konieczność budowy wielu zakładów zbrojeniowych praktycznie od podstaw. Mimo to polskie konstrukcje broni, samolotów i czołgów niejednokrotnie wyprzedzały epokę, a opatentowane w kraju rozwiązania stosowano szeroko w Europie.

Armia była darzona powszechnym szacunkiem – pamiętano o jej doniosłej roli podczas walk o granice nowo utworzonego państwa, kiedy kraj był zagrożony ze wszystkich stron. Stosunek społeczeństwa do wojska najlepiej oddaje ogromna ofiarność zarówno osobista, jak i finansowa obywateli. Nie szczędzono wydatków na obronność, sięgających 18% budżetu, choć nie obyło się też bez malwersacji czy nietrafionych inwestycji. Społeczeństwo aktywnie uczestniczyło w finansowaniu wojska poprzez Fundusz Obrony Narodowej, Pożyczkę Obrony Przeciwlotniczej, Fundusz Obrony Morskiej i inne akcje. Zbierano surowce wtórne i przekazywano kosztowności. Zbiórki inicjowane były przez organizacje zawodowe, społeczne, paramilitarne i zakłady pracy, przez Polonię zagraniczną, uczniów i studentów, a także mieszkańców poszczególnych regionów. Pokazywały niezwykłą hojność obywateli, którzy nawet w trudnej sytuacji ekonomicznej nie żałowali środków na obronność kraju. Przekazanie każdego daru, nawet pojedynczych karabinów, otrzymywało odpowiednią oprawę z udziałem władz państwowych i wojskowych. Niestety, pomimo tych wysiłków, w starciu z agresją dwóch państw totalitarnych o przeważającym potencjale gospodarczym bohaterskie walki polskiego wojska nie mogły obronić niepodległości kraju.

›› CHAPTER IX

Army

ŁUKASZ KAROLEWSKI

The winning photo shows galloping riders during the jump over an obstacle. Horse captain Adam Królikiewicz (on the left), Major Michał Toczek and lieutenant Kazimierz Szosland (on the right) are preparing for equestrian competitions in New York in 1926. The competition with other experienced representations from France and Germany was full of tension, yet it brought the Polish team a well-deserved Cup of Nations. Horse riding was then considered a Polish national sport, one that was cultivating noble cavalry traditions. The national equestrian teams have achieved many successes, also at the Olympic Games in Amsterdam and Berlin. The cavalry, which earned the biggest acclaim during the battles of World War I and during the war with the Bolsheviks, played a significant role in the reborn Polish Army. Although it could be regarded as anachronistic, in a country with a scarce road network horse transport had an advantage over motor transport. It’s important to remember that the Polish automotive industry was in an early stage of growth, there were no drivers, workshops and service stations, and the quality of roads left much to be desired. Besides, Polish cavalry was not the only one in Europe, and part of subsequent plans of modernisation, a gradual motorisation of the army was planned. Unfortunately, the modernisation of the army was slow, hampered by economic crises and the need to build many arms factories practically from scratch. Nevertheless, Polish weapon, planes and tanks constructions have often been way ahead of their times, and the solutions patented in Poland were widely used in Europe.

The army was universally respected – its role during the battles for the borders of the newly created state, when the country was threatened on all sides, was well imprinted in people’s memory. The attitude of society to the army is best reflected in how generous citizens were both personally and financially involved supporting it. No expense was spared on the military, with 18% of the budget committed to defence, although it wasn’t without embezzlement or missed investments. The society actively participated in the financing of the army through the National Defence Fund, Antiaircraft Defence Loan, the Fund for Maritime Defence and other campaigns. Secondary raw materials were collected and valuables were handed over. Collections were organised by professional, social, paramilitary and employment organisations, by Polish community abroad, pupils and students as well as residents of individual regions. All these ventures showed an extraordinary generosity of citizens who, even in a difficult economic situation, didn’t spare funds for the defence of the country. Handing over of every gift, even a single rifle, occurred in a proper setting with the participation of state and military authorities. Unfortunately, despite these efforts, in the face of aggression from two totalitarian states with overwhelming economic potential, the heroic fights of the Polish army couldn’t protect the independence of the country. ☚

Polska ekipa na międzynarodowych zawodach hippicznych o Puchar Narodów w Nowym Jorku, 1926.

/

Polish team at international equestrian tournament in Cup of the Nations Competition in New York, 1926.

↷ rewers / reverse

Święto Kawalerii w Krakowie w 250. rocznicę odsieczy wiedeńskiej – żołnierze 7. Pułku Ułanów Lubelskich przejeżdżają przez wieś. Uroczystości z udziałem wojska cieszyły się wielką popularnością. Defilady organizowano z okazji świąt państwowych, ważnych rocznic, a także imienin marszałka Józefa Piłsudskiego. Publiczność mogła podziwiać jednostki wszystkich rodzajów wojsk. Szczególne zainteresowanie budziły jednostki pancerne i lotnictwo, 1933.

/

Cavalry Festival in Cracow on the 250th anniversary of the Relief of Vienna – soldiers of the 7th Regiment of Uhlans in Lublin pass through the village. Celebrations with the participation of the army were very popular. On the occasion of public holidays, important anniversaries, as well as the name-day of Marshal Józef Piłsudski defilades were organised. The audience could admire all kinds of troop units. Armoured and aviation units were particularly popular, 1933.

Weterani powstania styczniowego na tarasie Pałacu Prasy w Krakowie. Okazją do spotkania była rocznica wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej. Po odzyskaniu niepodległości, z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, wszystkich żyjących 3644 weteranów otoczono opieką państwa – awansowali na podporuczników, otrzymali stałe renty, specjalne mundury i miejsca w domach opieki. Byli powszechnie darzeni szczególną czcią, zapraszani na uroczystości państwowe i nawet generałowie im pierwsi salutowali, 1939.

/

Veterans of the January Uprising on the terrace of the Press Palace in Cracow at the anniversary of the departure of First Personnel Company. After regaining independence, at the initiative of Józef Piłsudski, all 3644 veterans who were still alive were taken under state protection – they were promoted to second lieutenants, received permanent pensions, special uniforms and places in nursing homes. They were universally worshiped and received invitations to state ceremonies. Even the generals saluted them, 1939.

Grupa ochotników w Rybniku podczas III powstania śląskiego. Ostatnie z powstań śląskich wybuchło na skutek niekorzystnego podziału Śląska po decyzjach komisji plebiscytowej, przyznającego większość obszaru przemysłowego Niemcom. Działając z zaskoczenia, powstańcy zajęli znaczną część spornego terytorium. Ostatecznie walki ustały pod naciskiem aliantów, a nowy podział Śląska był znacznie korzystniejszy dla Polski, 1921.

/

A group of volunteers in Rybnik during the Third Silesian Uprising. The last of the Silesian uprisings broke out due to the unfavourable division of Silesia after the decisions of the plebiscite commission, which granted most of the industrial areas to the Germans. Acting in surprise, the insurgents occupied a significant part of the disputed territory. Eventually, the fighting ended under the pressure of the Allies, and the new division of Silesia was much more advantageous for Poland, 1921.

Zajęcia sportowe żołnierzy 7. Pułku Ułanów Lubelskich im. gen. Kazimierza Sosnkowskiego w garnizonie w Mińsku Mazowieckim. Garnizon ten znany był m.in. jako miejsce stacjonowania Kasztanki, ulubionej klaczy marszałka Piłsudskiego, 1935, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Sports activities of soldiers of the 7th Uhlan Lublin Regiment by the name of general Kazimierz Sosnkowski in the garrison in Mińsk Mazowiecki. This garrison was known as the place where Kasztanka, the favourite mare of Marshal Piłsudski, was stationed, 1935, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Generał Bolesław Wieniawa-Długoszowski, „pierwszy ułan Rzeczypospolitej”, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, późniejszy ambasador Polski w Rzymie, niedoszły następca prezydenta RP w razie wojny. Malownicza postać, owiana legendą rzekomego wjazdu na koniu do lokalu „Adria” w Warszawie. Wyczyny jego „ułańskiej fantazji” niestety przysłaniają dokonania jako poety, dziennikarza, dyplomaty i tłumacza znającego 6 języków obcych, 1932, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

General Bolesław Wieniawa-Długoszowski, „the first uhlan of the Polish Republic”, one of Józef Piłsudski’s closest associates, the future Polish ambassador in Rome, the would-be successor of the President of the Republic of Poland in the event of war. A vivid character, shrouded in legend as he allegedly entered the «Adria» restaurant and bar in Warsaw on horseback. Achievements of his «uhlan fantasy», unfortunately, obscured his achievements as a poet, journalist, diplomat and a translator who knew 6 foreign languages, 1932, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Członkinie Pomocniczej Służby Kobiet na obozie szkoleniowym w Istebnej – rozwieszają przewody telefonu polowego. PSK była organizacją paramilitarną, wywodzącą się z udziału kobiet w polskiej „wojnie o granice” w latach 1918–1921. Prowadziła szkolenia z zakresu służby sanitarnej, przeciwgazowej, przeciwlotniczej i łączności, 1932.

/

Members of the Auxiliary Women’s Service (PSK) at the training camp in Istebna – they’re putting up the field telephone wires. PSK was a paramilitary organisation, which had its origin in women’s participation in the Polish «war on the borders» in the years 1918-1921. PSK conducted training in the field of sanitary, anti-gas, anti-aircraft and communication services, 1932.

Nurek Marynarki Wojennej w pełnym wyposażeniu przed zejściem pod wodę. Uzyskanie przez Polskę dostępu do morza i rozbudowa floty pociągnęły za sobą konieczność utworzenia zespołów nurków, potrzebnych do prac podwodnych. Wcześniej nurkowanie było domeną nielicznych pasjonatów amatorów. Wyszkoleni nurkowie pracowali przy budowlach hydrotechnicznych, prowadzili badania zbiorników wodnych i podwodne działania ratownicze, lata 30.

/

Navy diver in full equipment before going underwater. Poland’s access to the sea and the expansion of the fleet made it necessary to create diving teams which were needed for underwater work. Earlier, diving was the domain of a few amateur enthusiasts. Trained divers worked at hydro-technical constructions, conducted water reservoir research and underwater rescue operations, the 1930s.

Odkurzanie kawaleryjskich butów elektroluksem nie było powszechną praktyką w 1. Pułku Szwoleżerów, a jedynie primaaprilisowym żartem na potrzeby obiektywu wachmistrza Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego. Ten pułkowy fotograf wykonał również wiele innych żartobliwych zdjęć w warszawskich koszarach przy ul. Huzarskiej, 1931, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński.

/

Vacuuming of cavalry shoes with Electrolux wasn’t a common practice in the 1st Regiment of Polish Cavalry Regiment, but only an April Fool’s joke staged for the photo needs of the commander Narcyz Witczak-Witaczyński. This regimental photographer also made many other jocular photographs in Warsaw barracks at Huzarska Street, 1931, photo by Narcyz Witczak-Witaczyński.

Lotnisko na Polu Mokotowskim w Warszawie – uroczystość przekazania wojsku 126 samolotów szkolnych RWD-8, ufundowanych przez Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Te niezwykle udane samoloty były najliczniej produkowanymi maszynami w II Rzeczypospolitej, przeznaczonymi dla aeroklubów i szkół lotniczych, 1937.

/

The airport at Pole Mokotowskie in Warsaw – ceremony of handing over military 126 RWD-8 school planes, funded by the Air Defence and Anti-gas League. These extremely well-made planes were the most often produced machines in the Second Polish Republic, designed for flying-clubs and aviation schools, 1937.

›› ROZDZIAŁ X

Nauka

ŁUKASZ KAROLEWSKI

Przeciwlotniczy reflektor oświetla teren startu największego na świecie balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski” w Dolinie Chochołowskiej. Właśnie trwa napełnianie powłoki wodorem i o świcie powinien nastąpić start. Balon, pilotowany przez kpt. pil. Zbigniewa Burzyńskiego i dr. Konstantego Narkiewicza-Jodko, ma pobić wynoszący 22 km rekord wysokości lotu, dzierżony przez kpt. Alberta Williama Stevensa. Wyprawa planuje również dokonanie pomiarów promieniowania kosmicznego, które na wysokości 30 km jest znacznie silniejsze niż na powierzchni Ziemi. Ale plany pokrzyżuje wiatr halny. Wielokrotnie przekładany start również tym razem trzeba odwołać i opróżnić balon. W czasie wypuszczania gazu dojdzie do jego zapłonu i zniszczenia części powłoki balonu. Start naprawionego aerostatu miał się odbyć rok później. Łatwopalny wodór zastąpiono sprowadzonym z USA helem. Niestety, zaawansowane przygotowania przerywa wybuch II wojny światowej, a jedyną pamiątką po „Gwieździe Polski” zostaje okolicznościowy znaczek wydany przez Pocztę Polską.

Polska fizyka i chemia mają na swym koncie wiele spektakularnych sukcesów. Marii Skłodowskiej-Curie nie trzeba przedstawiać. Dwie nagrody Nobla otrzymała za zbadanie zjawiska promieniotwórczości, odkrytego przez Henriego Becquerela, odkrycie radu i polonu dokonane wspólnie z mężem Piotrem, a także za wyizolowanie czystego radu. Naukowcy chcieli, żeby rad służył całej ludzkości, zatem nie opatentowali technologii jego wytwarzania, ale patent szybko zastrzegły prywatne firmy, od których później Maria musiała kupować rad dla powstających Instytutów Radowych – w Paryżu, a następnie w Warszawie. Fundusze na ten cel zebrała, udzielając wykładów i prowadząc zbiórki publiczne, m.in. wśród Polonii amerykańskiej. Skłodowska była obecna przy wmurowaniu kamienia węgielnego pod budowę Instytutu Radowego w Warszawie, niestety nie doczekała pełnego uruchomienia placówki. Zmarła na białaczkę wywołaną wieloletnim narażeniem na promieniowanie, szczególnie w polowych pracowniach rentgenowskich podczas I wojny światowej. Jej córka Irena również poświęciła się pracy naukowej i w 1935 roku, wraz z mężem Fryderykiem Joliot, otrzymała Nagrodę Noblaza za odkrycie zjawiska sztucznej promieniotwórczości. Druga córka, Ewa, wybrała karierę pianistki, dziennikarki i działaczki UNICEF-u.

W dwudziestoleciu międzywojennym rozwijały się także nauki humanistyczne, z historią i archeologią na czele. Profesor Kazimierz Michałowski, twórca polskiej szkoły archeologicznej, na trwałe wprowadził Rzeczypospolitą do badań nad starożytnym Egiptem. Pierwszą wyprawę do Egiptu odbył w 1934 roku, a następnie, aż do wybuchu wojny, był kierownikiem ekspedycji w Edfu. Wykopaliska przyniosły niezwykle pomyślne rezultaty. Wydobyte zabytki podzielono między muzeum w Kairze i Muzeum Narodowe w Warszawie, gdzie w 1937 roku zorganizowano cieszącą się ogromnym zainteresowaniem wystawę. Polska szkoła archeologii śródziemnomorskiej, czyli według zamysłu profesora zajmującej się archeologią Grecji i Egiptu, uważana dziś za wzorcową, łączyła wykopaliska, badania i prace konserwatorskie, w ekipach oprócz archeologów pracowali też inni specjaliści – antropolodzy, architekci czy rzeźbiarze.

›› CHAPTER X

Science

ŁUKASZ KAROLEWSKI

The anti-aircraft searchlight illuminates the launch area of the world's largest stratospheric balloon "Star of Poland” located in the Chochołowska Valley. The filling with hydrogen is in progress at the moment and the set off should take place at dawn. The balloon, piloted by captain pilot Zbigniew Burzyński and dr. Konstanty Narkiewicz-Jodko, is to beat a 22 km record in flight altitude, achieved by captain Albert William Stevens. The expedition is also planning to make measurements of cosmic radiation, which at the height of 30 km is much stronger than on the surface of the Earth. Unfortunately, plans will be baffled by the wind going from the mountains to the valleys. The setoff, already after numerous delays, will be cancelled once again, so the balloon will need to be emptied. During the release, the gas will ignite and destroy parts of the balloon's shell. The start of the repaired aerostat was supposed to take place a year later. Flammable hydrogen was replaced with helium imported from the US. Unfortunately, advanced preparations are interrupted by the outbreak of World War II, and the only memory of the "Star of Poland" is an occasional stamp issued by the Polish Post.

Polish physics and chemistry have many spectacular successes. Maria Skłodowska-Curie doesn’t require introduction. She received two Nobel prizes for her research on the phenomenon of radioactivity, discovered by Henri Becquerel, the discovery of radium and polonium, together with her husband Piotr, and for the isolation of pure radium. The scientists wanted radium to serve all of humanity, so they didn’t patent the technology of its production, but private companies quickly reserved the patent. Later Maria had to buy radium from those private firms for the emerging Radium Institutes – in Paris and then in Warsaw. She collected the funds for this purpose by giving lectures and conducting public money fundraising events, also among the Polish American community. Skłodowska was present at the laying of the foundation stone for the construction of the Radium Institute in Warsaw, unfortunately she didn’t get to see it opened fully. She died of leukemia caused by long-term exposure to radiation, especially when working in field X-ray laboratories during World War I. Her daughter, Irena, together with her husband Fryderyk Joliot, also devoted their lives to scientific work and in 1935 she received the Nobel Prize for discovering the phenomenon of artificial radioactivity. The second daughter, Ewa, chose the career of a pianist, journalist and a UNICEF activist.

In the interwar period, humanities, history and archeology also developed. Professor Kazimierz Michałowski, the founder of the Polish archaeological school, permanently introduced the research on ancient Egypt to the Republic of Poland. He made his first trip to Egypt in 1934, and then, until the outbreak of the war, he was the manager of the expedition in Edfu. Excavations have been extremely successful. The excavated monuments were divided between the museum in Cairo and the National Museum in Warsaw, where a great exhibition was organised in 1937. The Polish school of Mediterranean archeology, that is, according to the intention of prof. Michałowski, focused on the archeology of Greece and Egypt, has been considered exemplary to this day, as it combined excavations, research and conservation work, and the research teams included, apart from archeologists, anthropologists, architects and sculptors. ☚

Reflektor przeciwlotniczy Sautter-Harlé o średnicy zwierciadła 150 cm podczas oświetlania miejsca, gdzie trwa napełnianie powłoki balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski”, 1938 r.

/

Sautter-Harlé - an anti-aircraft searchlight with a 150 cm mirror diameter is illuminating the place where the stratospheric balloon “Star of Poland” is being filled with gas, 1938.

Profesor Kazimierz Michałowski przy sarkofagu, 1937.

/

Professor Kazimierz Michałowski at the sarcophagus, 1937.

↷ rewers / reverse

Jerzy Drzewiecki, pilot i konstruktor, przy desce kreślarskiej z planami samolotu RWD-9. Maszyna ta była kolejną z serii bardzo udanych samolotów RWD, ze słynnym RWD-6, na którym latali Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura. Samolot przewidziany był na międzynarodowe zawody samolotów turystycznych Challenge 1934, gdzie zdobył główną nagrodę, 1933.

/

Jerzy Drzewiecki, pilot and constructor, at the drawing board with the plans of the RWD-9 aircraft. This machine was another in a series of very successful RWD-type planes, with the famous RWD-6, on which Franciszek Żwirko and Stanisław Wigura flew. The plane was planned for the international competition of the tourist planes which took place in 1934, where it won the main prize, 1933.

Arkady Fiedler, pisarz i podróżnik, podczas polskiej wyprawy naukowej do dżungli brazylijskiej. Ekspedycja przywiozła liczne okazy tropikalnej fauny i flory dla poznańskich instytucji: zoo, uniwersytetu i Muzeum Przyrodniczego. Swoje wyprawy Fiedler opisał w książkach, które przyniosły mu międzynarodową sławę, 1929.

/

Arkady Fiedler, writer and traveller, during the Polish scientific expedition to the Brazilian jungle. The expedition brought numerous samples of tropical fauna and flora to Poznań institutions: the zoo, the university and the Museum of Nature. Fiedler described his expeditions in books which brought him international acclaim, 1929.

Maria Skłodowska-Curie z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na uroczystości poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę Instytutu Radowego w Warszawie, 1925.

/

Maria Skłodowska-Curie with president Stanisław Wojciechowski at the ceremony of blessing the cornerstone for the construction of the Radium Institute in Warsaw, 1925.

Uczestnicy drugiej polskiej wyprawy naukowej na Spitsbergen ciągną sanie ze sprzętem. Wyprawa miała na celu przejście całego Spitsbergenu z południa na północ i wykonanie prac topograficznych. Szybkie tempo marszu i niekorzystne warunki pogodowe uniemożliwiły zrobienie dokładnych szkiców i pomiarów w terenie, ograniczono się zatem do zbierania okazów roślin i fotografowania, 1936.

/

Participants of the second Polish scientific expedition to Spitsbergen are pulling the sledge with the equipment. The goal of the expedition was to pass the entire Spitsbergen from south to north and to do topographic work. The quick pace of the march and unfavourable weather conditions made it impossible to prepare detailed sketches and measurements in the field, so it was limited to collecting samples of plants and photographing the expedition, 1936.

Leon Marchlewski, biochemik, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, wiceprezes Polskiej Akademii Umiejętności, prywatnie brat Juliana Marchlewskiego. Ma na koncie wiele dokonań naukowych, m.in. opracowanie skutecznej surowicy przeciw pomorowi bydła, dzięki której zlikwidowano epidemię tej choroby, stworzył też system analiz wód mineralnych z obszaru południowej Polski, 1928.

/

Leon Marchlewski, biochemist, rector of the Jagiellonian University, vice president of the Polish Academy of Arts and Sciences, privately the brother of Julian Marchlewski. He had many scientific achievements, including the development of an effective serum against the cattle plague, which eliminated the epidemic of this disease, he also created a system of analysis of mineral waters from the area of southern Poland, 1928.

Irena Joliot-Curie, córka Marii Skłodowskiej-Curie i Piotra Curie, w swoim laboratorium. Odkrycie sztucznej promieniotwórczości spełniło marzenie średniowiecznych alchemików o przemianie jednych pierwiastków w drugie i stworzyło nowe perspektywy rozwoju fizyki jądrowej. Wkrótce sztuczne izotopy radioaktywne znalazły zastosowanie w nauce, medycynie i przemyśle, 1927.

/

Irena Joliot-Curie, daughter of Maria Skłodowska-Curie and Piotr Curie, in her laboratory. The discovery of artificial radioactivity fulfilled the dream of medieval alchemists about the transformation of one element into another and created new prospects for the development of nuclear physics. Soon, artificial radioactive isotopes found application in science, medicine and industry, 1927.

Otwarcie grobowca Zygmunta Augusta, ostatniego króla z dynastii Jagiellonów, zmarłego w 1572 r. Wokół trumny zgromadzili się naukowcy i przedstawiciele Kościoła. Od lewej stoją m.in.: prof. Tadeusz Estreicher, wiceprezydent Krakowa Witold Ostrowski, arcybiskup metropolita krakowski Adam Sapieha, biskup pomocniczy łucki i żytomierski Michał Godlewski, biskup pomocniczy krakowski Stanisław Rospond. Od prawej stoją m.in.: dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie Feliks Kopera, prof. UJ ks. Tadeusz Kruszyński, prof. Kazimierz Władysław Kumaniecki (na prawo za ks. Kruszyńskim), 1930.

/

The opening of the tomb of Zygmunt August, the last king of the Jagiellonian dynasty, who died in 1572. Scientists and representatives of the Church gathered around the coffin. From the left, among others: prof. Tadeusz Estreicher, vice-president of Cracow – Witold Ostrowski, metropolitan archbishop of Cracow – Adam Sapieha, auxiliary bishop of Łuck and Michałów – Michał Godlewski, auxiliary bishop of Cracow – Stanisław Rospond. From the right: director of the National Museum in Krakow – Feliks Kopera, professor of Jagiellonian University – father Tadeusz Kruszyński, prof. Kazimierz Władysław Kumaniecki (to the right behind Father Kruszyński), 1930.

Wykopaliska archeologiczne na kopcu Kraka rozpoczęto w 1934 r. Planowano przekopanie całego kopca, lecz ostatecznie zbadano tylko jego wnętrze przez centralny wykop w kształcie leja. Odnaleziono drewnianą konstrukcję, wokół której usypany był kopiec, jednak nie ustalono ani ścisłej daty, ani celu jego powstania, 1934–1937.

/

The archaeological excavations on the Krak mound began in 1934. There were plans to dig through the whole mound thoroughly, but eventually only its interior was examined by a central funnel-shaped excavation. A wooden structure was found, around which the mound was built, but neither the exact date nor the purpose of its creation was established, 1934-1937.

Książka wydana przez Narodowe Archiwum Cyfrowe, współfinansowana przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych

P.o. Dyrektor: Radosław Kałużniak

Pomysłodawca projektu: Marianna Otmianowska

Wszystkie fotografie pochodzą z Narodowego Archiwum Cyfrowego

Autorzy tekstów i opisów do zdjęć:

Danuta Jackiewicz-Król

Katarzyna Kalisz

Magdalena Hartwig

Łukasz Karolewski

Katarzyna Brąkowska

Piotr Niedziela

Wybór fotografii:

Magdalena Hartwig

Łukasz Karolewski

Katarzyna Brąkowska

Piotr Niedziela

Katarzyna Kalisz

Malwina Rozwadowska

Renata Balewska

Joanna Aderek-Wiśniewska

Koordynacja:

Malwina Rozwadowska

Monika Mossakowska-Biało

Współpraca:

Dominika Staniszewska

Redakcja:

Maria Porajska-Hałka

Tłumaczenie:

Wytwórnia Słowa Bartosz Reszczyk

Korekta tłumaczenia:

Wytwórnia Słowa Bartosz Reszczyk

Druk:

Drukarnia Argraf

Album wydrukowany na papierze Arctic Volume white 150 gr/m^2

Dofinansowano ze środków Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych

Narodowe Archiwum Cyfrowe 2018

www.nac.gov.pl

Współwydawca:

Patronat Narodowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w Stulecie Odzyskania Niepodległości:

Patronat honorowy:

Projekt realizowany w ramach obchodów stulecia odzyskania niepodległości

ISBN: 978-83-927590-7-2

Warszawa 2018

Book published by National Digital Archives, co-financed by the Director General of Poland’s State Archives.

Acting Director: Radosław Kałużniak

The originator of the project: Marianna Otmianowska

All photographs come from National Digital Archives

Authors of the texts and the descriptions of the photos:

Danuta Jackiewicz-Król

Katarzyna Kalisz

Magdalena Hartwig

Łukasz Karolewski

Katarzyna Brąkowska

Piotr Niedziela

Selection of photographs:

Magdalena Hartwig

Łukasz Karolewski

Katarzyna Brąkowska

Piotr Niedziela

Katarzyna Kalisz

Malwina Rozwadowska

Renata Balewska

Joanna Aderek-Wiśniewska

Co-ordination:

Malwina Rozwadowska

Monika Mossakowska-Biało

Co-operation:

Dominika Staniszewska

Editing:

Maria Porajska-Hałka

Translation:

Wytwórnia Słowa Bartosz Reszczyk

Editing of the translation:

Wytwórnia Słowa Bartosz Reszczyk

Print:

Drukarnia Argraf

Album printed on Arctic Volume white 150 gr/m^2

Co-financed from the funds of the Director General of the National Archives.

National Digital Archives 2018

www.nac.gov.pl

Co-publisher:

National Patronage of the President of the Republic of Poland Andrzej Duda in the 100th anniversary of independence:

Honorary patronage:

This project is part of the commemoration of the centennial of the regaining of independence

ISBN: 978-83-927590-7-2

Warsaw 2018

Z serii albumów Narodowego Archiwum Cyfrowego ukazały się:

„Niepodległa Poddębskiego”, 2017

„Narcyz Witczak-Witaczyński”, 2016

„PRL Grażyny Rutowskiej”, 2015

„Warszawa Siemaszki”, 2014

/

Also published by NAC:

Independence by Poddębski, 2017

Narcyz Witczak-Witaczyński, 2016

Rutowska’s PRL – Polish People’s Republic, 2015

Siemaszko’s Warsaw, 2014

SPIS TREŚCI

Okładka

Strona tytułowa

Patronat

›› Rozdział 0

Rola fotografii w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce

›› Chapter 0

The role of photography in Interwar Poland

›› ROZDZIAŁ I

Życie codzienne

›› CHAPTER I

Everyday Life

›› ROZDZIAŁ II

Krajobraz

›› CHAPTER II

Landscape

›› ROZDZIAŁ III

Kultura

›› CHAPTER III

Culture

›› ROZDZIAŁ IV

Przemysł

›› CHAPTER IV

Industry

›› ROZDZIAŁ V

Sport

›› CHAPTER V

Sport

›› ROZDZIAŁ VI

Polityka

›› CHAPTER VI

Politics

›› ROZDZIAŁ VII

Obyczaje

›› CHAPTER VII

Customs

›› ROZDZIAŁ VIII

Dzieci i młodzież

›› CHAPTER VIII

Children and youth

›› ROZDZIAŁ IX

Wojsko

›› CHAPTER IX

Army

›› ROZDZIAŁ X

Nauka

›› CHAPTER X

Science