Wojna polsko-bolszewicka w zasobie NAC

Wojna polsko-bolszewicka w zasobie NAC

Dokumentacja audiowizualna dotycząca wojny polsko-bolszewickiej w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego

Archiwalia NAC o odnoszące się do wydarzeń wojny polsko-bolszewickiej obejmują fotografie, nagrania dźwiękowe i dokumentację filmową.

Najwięcej fotografii związanych z wojną polsko-bolszewicką znajduje się w zespole nr 1: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji  ( 44 fotografie). Udokumentowane jest zajęcie Wilna w kwietniu 1919 r. (m.in.: wojsko przed katedrą wileńską, Józef Piłsudski po mszy dziękczynnej w Ostrej Bramie). Ukazane są także różne rejony rozległych obszarów działań wojennych na wschodzie: oddziały Wojska Polskiego w zajętym Pińsku, walki pod Dyneburgiem na Łotwie, twierdza w Bobrujsku, cofające się oddziały polskie w Tarnopolu. Fotografowie uchwycili również w obiektywie  także inne aspekty wojny: kapelana udzielającego ostatniego namaszczenia rannemu żołnierzowi, przesłuchanie jeńca sowieckiego przez żołnierzy Brygady Syberyjskiej.

Nie brakuje dokumentacji ukazującej działania dowództwa: Józefa Piłsudskiego rozmawiającego z gen. Edwardem Rydzem-Śmigłym, gen. Józefa Hallera w otoczeniu sztabu, gen. Antoniego Listowskiego spotykającego się  z atamanem Semenem Petlurą. Udokumentowana jest ponadto pomoc sojusznicza: Francuska Misja Wojskowa w Polsce, wizyta szefa amerykańskiej misji pomocy Herberta Hoovera w Polsce, przekazanie Kołomyi wojskom polskim przez wojska rumuńskie.

Kolejne fotografie ilustrują mobilizację narodu wobec ofensywy bolszewickiej, zagrażającej unicestwieniem odbudowanego Państwa Polskiego. Zdjęcia ukazują: Inspektorat Armii Ochotniczej, pochód propagandowy pod hasłami wstępowania do wojska, oddział ochotników ze Lwowa – tzw. II szwadron śmierci, grupę literatów – żołnierzy Armii Ochotniczej, ochotniczy oddział kobiecy. Kadry dotyczące Bitwy Warszawskiej przedstawiają m.in.: delegację polską udająca się na rokowania do Mińska w sierpniu 1920 r., opatrywanie rannego w bitwie pod Radzyminem, jeńców sowieckich podczas przemarszu przez Radzymin. Ukazane są także uroczystości związane z zakończeniem wojny w 1921 r.

Zróżnicowana i cenna dokumentacja fotograficzna omawianej wojny znajduje się ponadto w zespole nr 22: Instytut Józefa Piłsudskiego ( 33 fotografie). Zaprezentowane są m.in.: wyprawa wileńska w kwietniu 1919 r., msza polowa podczas wizytacji frontu litewsko-białoruskiego przez Józefa Piłsudskiego, msza polowa w Mińsku Litewskim z udziałem Naczelnego Wodza. Szczególnie wartościowe są zdjęcia z sierpnia 1920 r., ukazujące Józefa Piłsudskiego podczas przeglądu dywizji grupy uderzeniowej tuż przed polską kontrofensywą oraz podczas kontruderzenia znad Wieprza.

W zespole nr 77: Archiwum fotograficzne Leopolda Webera znajduje się 16 zdjęć dotyczących wojny polsko-bolszewickiej. Przedstawiają one 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych w Czołhazowie na Ukrainie w 1919 r. i w Międzybożu na Ukrainie w 1920 r. oraz oficerów 12 Dywizji Piechoty nad rzeką Seret.

Zespół nr 7: Zbiór fotografii różnego pochodzenia zawiera natomiast 10 zdjęć z omawianego tematu. Dokumentują one wojska kolejowe – pociąg pancerny „Hallerczyk” wraz z obsługą, pracowników Gospody Frontowej, zniszczony Radzymin.

W zespole nr 6: Polska Agencja Telegraficzna znajdują się 2 zdjęcia dotyczące wojny z Rosją Sowiecką. Na jednym z nich widać Józefa Piłsudskiego podczas omawiania sytuacji na froncie z gen. Edwardem Rydzem-Śmigłym.

W zespole nr 41: Zbiór fotografii Lwowa i okolic 1 fotografia ukazuje żołnierzy polskich przy kuchni polowej w 1919 r.

Zdecydowana większość nagrań dźwiękowych w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego poświęconych wojnie polsko-bolszewickiej znajduje się w zespole nr 36: Rozgłośnia Polska „Radia Wolna Europa” (63 jednostki archiwalne). Znaczną część audycji RWE o tej tematyce stanowią wspomnienia uczestników wojny – na ogół ówczesnych oficerów Wojska Polskiego. Walki w Lidzie i Wilnie wspominał gen. Tadeusz Pełczyński. Osobny program poświęcony był działaniom wojennym na Polesiu. Kilka audycji dotyczyło walk na Ukrainie. Były to wspomnienia gen. prof. Mariana Kukiela, mjr. Emila Jerzego Czerniawskiego, gen. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego (o 7 Brygadzie Kawalerii), Jana Domańskiego – ówczesnego podchorążego 6 Pułku Piechoty Legionów. Programy prezentowały także chlubną kartę wojennych dziejów kawalerii. Były to wspomnienia: gen. Aleksandra Pragłowskiego o bitwie kawaleryjskiej pod Komarowem, gen. Józefa Smoleńskiego o boju 7 Pułku Ułanów Lubelskich pod Cycowem, gen. Ludwika Kmicica-Skrzyńskiego – dowódcy 16 Pułku Ułanów, płk. Kornela Krzeczunowicza – dowódcy 8 Pułku Ułanów. Dwie audycje dotyczyły lotnictwa, które wspominali gen. Ludomir Rayski i płk Kazimierz Zaharewicz. Wspomnienia prof. Wacława Jędrzejewicza emitowano w czterech odcinkach, w których opowiadał on m.in. o: pobycie w niewoli bolszewickiej i polityce Józefa Piłsudskiego w związku z wojną.

Kilka programów poświęcono Bitwie Warszawskiej, a były to wspomnienia gen. Bronisława Regulskiego o powstaniu planu  Bitwy Warszawskiej, gen. Kazimierza Glabisza o sztabie Naczelnego Wodza w sierpniu 1920 r., gen. Tadeusza Malinowskiego i Antoniego Skiby o walkach 1 Pułku Szwoleżerów z bolszewickim Korpusem Kawalerii Gaja-Chana, Mieczysława Lisiewicza o walkach 5 Armii nad Wisłą i Wkrą. Kilka audycji dotyczyło francuskiego gen. Maxime’a Weyganda. Były to: rozmowa dr. Mariana Piotrowskiego z generałem, relacja gen. Bronisława Regulskiego – byłego członka sztabu Naczelnego Wodza na temat pobytu gen. Weyganda w Polsce podczas Bitwy Warszawskiej. Trzy programy poświęcono bitwie nad Niemnem. Wspominali ją: działacz Polskiej Partii Socjalistycznej Adam Ciołkosz, ochotnik artylerzysta Stefan Kalina oraz płk. Adam Koc, który relacjonował spotkanie z Józefem Piłsudskim w Grodnie.

Oprócz audycji będących osobistymi wspomnieniami świadków wojny, w RWE powstał szereg innych programów o wojnie z Rosją Sowiecką. Wśród nich można wymienić: audycję o bitwie niemeńskiej i zajęciu Wilna, zawierającą relacje uczestników wydarzeń, m.in. gen. Stefana Brzeszczyńskiego i płk. Jerzego Boguskiego, fragmenty przemówienia gen. Wilhelma Orlika-Ruckemanna oraz program Krystyny Miłotworskiej – rozmowę z Ignacym Szenfeldem o fałszowaniu historii wojny polsko-bolszewickiej.

Dwa nagrania na temat wojny z Rosją Sowiecką znajdują się ponadto w zespole nr 33:Zbiór nagrań dźwiękowych . Na jednym z nich zarejestrowano przemówienie prof. Stanisława Grabskiego z 1943 r. dotyczące m. in. „Cudu nad Wisłą”.

W zespole nr 35 Zbiór filmów znajduje się film „Polonia Restituta” z 1928 r., dotyczący w większości  wydarzeń wojny polsko–bolszewickiej. Wyprodukowano go w oparciu o oryginalne wojskowe dokumentalne filmy nakręcone w latach 1919-1921 przez Centralny Urząd Filmowy. Do naszych czasów zachowała się mniejsza część pierwotnego dzieła. Oryginalne taśmy z filmem znajdują się w NAC i FINA (Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny).

Treść filmu, a precyzyjniej jego zachowanej części, jest następująca:

Warszawa podczas I wojny światowej; Walki z Ukraińcami o Galicję Wschodnią;

Wojna z Rosją Sowiecką w 1919 r., wyzwolenie Wilna, uroczystości w tym mieście;

Wojsko Polskie zajmuje kolejne ziemie na Kresach;

Wyprawa kijowska w 1920 r., uroczystości w Żytomierzu i Berdyczowie, inne uroczystości na Ukrainie z okazji wyzwolenia, ukraińska armia atamana Petlury, wyzwolenie Kijowa, spotkanie Józefa Piłsudskiego i Symona Petlury, uroczystości w Warszawie po zdobyciu Kijowa;

Walki odwrotowe na froncie północno-wschodnim, manewr znad Wieprza, kontrofensywa Polaków, bitwa nad Niemnem;

Bunt oddziałów gen. Żeligowskiego, zajęcie Wilna, Ostra Brama;

Podpisanie pokoju z Rosją Sowiecką w Rydze.

Materiał audiowizualny dokumentujący dzieje wojny polsko-bolszewickiej przechowywany w NAC nie jest szczególnie liczny, jednak dzięki swojej odmienności formalnej od dokumentacji aktowej może stanowić świetne źródło poznawcze, uzupełniające archiwalia z tamtego okresu. Może być również – dzięki swojej formule – atrakcyjną dla współczesnego odbiorcy ilustracją  źródeł pisanych.

Opracowano na podstawie źródeł archiwalnych:

Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Piotr Niedziela

Oddział Zbiorów Fotograficznych NAC